2026 жылғы жаңа Конституция ғылым мен білім беруді стратегиялық басымдықтар ретінде белгілейді. Мемлекет енді оларды ресми түрде ұлттық егемендік пен бәсекеге қабілеттіліктің негізі ретінде таниды. Конституция преамбуласындагы ең манызды мәселенің бірі, білім, ғылым мәдениет және инновация құндылықтарына басымшылық беруі.
Әрбір мемлекеттің ұлттық, экономикалық қауіпсіздігі, әлеуметтік тұрақтылығы мен азаматтардың өмір сапасы ең алдымен ғылыми әлеуетке байланысты. Бәсекеге қабілетті мемлекет тұрақтылығының негізі болып — зияткерлік капитал, инновацияны, ғылымды білімді дамыту болып табылады.
Ғылымды мен білімді қолдау преамбулада бекітілуі мемлекетіміздің стратегиялық басым бағыттарынынң бірі екендігі және құқықтық тұрғыдан реттелу тетігінің кепілі болып табылады.
Бұл саладағы негізгі құқықтар мен кепілдіктер келесідей:
1. Білім алу құқығы
Инклюзивтілік және қолжетімділік: Конституция тұрғылықты жеріне немесе физикалық мүмкіндіктеріне қарамастан барлық азаматтардың сапалы білім алуға тең қолжетімділігіне кепілдік береді.
Тегін орта білім: Мемлекет мемлекеттік білім беру мекемелерінде тегін орта білім беруге міндетті.
Академиялық бостандық: Алғаш рет университеттердің академиялық бостандығы мен автономиясы қағидаты конституциялық деңгейде бекітілген, бұл білім беру мекемелеріне білім беру бағдарламаларын өз бетінше әзірлеуге мүмкіндік береді.
2. Ғылымдағы құқықтар
Шығармашылық бостандығы: Ғылыми және техникалық шығармашылық бостандығына құқық бекітілген. Ғылыми зерттеулерге цензура қоюға болмайды.
Ғалым мәртебесі: Мемлекет зерттеушілерді әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуге және олардың кәсіби өсуіне жағдай жасауға міндеттенеді. Инновациялық қолдау: Конституция мемлекетті ғылыми зерттеулерді экономикаға енгізуді ынталандыруға және стартап экожүйелерін қолдауға міндеттейді.
3. Білім берудегі сандық құқықтар
Білімге қол жеткізу: Азаматтардың мемлекет қаржыландыратын сандық білім беру ресурстарына қол жеткізу құқығы заңдастырылды.
Білім берудегі деректерді қорғау: Сандық тізілімдердегі оқушылардың жеке деректері енді конституциялық қорғауды күшейтуге жатады.
Г. Т. Айгаринова – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің кеден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының профессоры, заң ғылымдарының кандидаты
Куаналиева Г.А.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
кеден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының меңгерушісі
Заң ғылымдарының докторы, профессор