Жұмыс іздеген адам жақсы ұсынысты көргенде мүмкіндікті жіберіп алмауға
тырысады. Әсіресе тұрақты табысқа мұқтаж жастар, студенттер мен уақытша
жұмыс іздеген тұрғындар хабарландыруға жылдам жауап беруге бейім. Алаяқтар
дәл осы асығыстық пен сенімді өз пайдасына пайдаланады.
Бүгінде жалған жұмыс туралы хабарландырулар әлеуметтік желілерде, мессенджерлерде
және түрлі интернет-платформаларда жиі кездеседі. Қаскөйлер танымал компанияның
атын жамылып, жоғары жалақы, еркін жұмыс кестесі, тәжірибесіз қабылдау және
күнделікті төлем ұсынады. Алайда мұндай «жұмыстың» түпкі мақсаты қызметкер табу
емес, үміткердің ақшасын немесе жеке деректерін иемдену болуы мүмкін.
Бос орын емес, алдын ала құрылған тұзақ
Қонаевта маусымдық немесе қосымша жұмыс іздеген адам даяшы, сатушы, әкімші,
курьер, қонақүй қызметкері, әлеуметтік желі жүргізушісі немесе қашықтан жұмыс
істейтін оператор туралы хабарландыруды кездестіруі мүмкін. Хабарландыруда жұмыс
берушінің толық атауы мен мекенжайы көрсетілмей, байланыс тек WhatsApp немесе
Telegram арқылы жүргізілсе, бірден сақ болған жөн.
Жалған жұмыс берушілер көбіне: «Бүгін шешім қабылдамасаңыз, орныңызға басқа
адамды аламыз», «Тәжірибе қажет емес, күніне бірнеше сағат қана жұмыс істейсіз»,
«Алғашқы күннен жоғары табыс табасыз» деп асықтырады. Үміткерге ойлануға,
компанияны тексеруге немесе жақындарымен кеңесуге уақыт бермеу – алаяқтардың
негізгі әдістерінің бірі.
Жоғары жалақының өзі алаяқтықты білдірмейді. Бірақ міндеті түсініксіз, кәсіби талабы
жоқ, ал уәде етілген табысы нарықтағы қалыпты мөлшерден әлдеқайда жоғары ұсыныс
күмән туғызуы керек.
«Алдымен ақша төлеңіз»
Ең көп таралған тәсілдердің бірі – жұмысқа қабылдау үшін алдын ала төлем сұрау.
Ақшаны «тіркеу жарнасы», «кепілдік төлем», «арнайы киім», «сақтандыру», «оқыту»,
«сертификат», «медициналық тексеру» немесе «бос орындар базасына кіру ақысы» деп
атауы мүмкін.
Кейде жалған жұмыс беруші үміткерге белгілі бір оқу орталығына немесе медициналық
мекемеге ғана баруды талап етеді. Ақшаны компанияның есепшотына емес, жеке адамның
банк картасына аударуды сұрайды. Төлем жасалғаннан кейін «жұмыс беруші»
байланысын үзіп, үміткерді бұғаттап тастайды.
Сондықтан жұмысқа қабылдау үшін бейтаныс адамның картасына ақша аударуға
болмайды. «Төлемді қазір жасаңыз, жұмысқа шыққанда қайтарамыз» деген уәде де
ешқандай кепілдік бермейді.
«Тапсырма орындап, оңай табыс табыңыз»
Тағы бір тәсіл – интернет арқылы жеңіл жұмыс ұсыну. Үміткерге тауарға «лайк» басу,
пікір жазу, парақшаға тіркелу, қонақүйге немесе дүкенге баға беру тапсырылады.
Алғашқы қарапайым тапсырма үшін аздаған ақша да аударылуы мүмкін. Бұл – адамның
сеніміне кіру амалы.
Кейін «табысты көбейту», «жоғары деңгейге өту» немесе «келесі тапсырманы ашу» үшін
өз қаражатын салу ұсынылады. Сома біртіндеп ұлғая береді. Ақшасын қайтарғысы келген
адамнан тағы да «комиссия», «салық» немесе «шотты белсендіру төлемі» талап етіледі.
Нәтижесінде салынған қаражатты қайтарып алу мүмкін болмай қалады.
Нағыз жұмыс барысында қызметкер жұмыс берушіге ақша салмайды. Керісінше,
орындалған еңбегі үшін жалақы алады.
Құжат пен банк деректерін сұраса
Алаяқтар кейде ақша сұрамай-ақ, «жұмысқа рәсімдеу» деген сылтаумен жеке куәліктің
фотосуретін, ЖСН-ды, банк картасының суретін немесе селфи жіберуді талап етеді. Кейін
бұл мәліметтер жалған аккаунт ашуға, өзге адамдарды алдауға немесе қаржы
операцияларына пайдаланылуы ықтимал.
Еңбек шарты жасалатын кезде жұмыс берушіге жеке басын куәландыратын құжат пен
банктік шоттың IBAN нөмірі қажет болуы мүмкін. Бірақ ешбір жұмыс берушіге банк
картасының артқы жағындағы CVV-код, PIN-код, мобильді банктің құпиясөзі немесе SMS
арқылы келген бір реттік растау коды қажет емес.
Сондай-ақ «әңгімелесуге қатысу үшін» немесе «корпоративтік бағдарлама орнату үшін»
жіберілген күмәнді сілтемені ашуға болмайды. Бейтаныс адамның нұсқауымен телефонға
қосымша, әсіресе құрылғыны қашықтан басқаруға мүмкіндік беретін бағдарлама орнату
қауіпті.
«Картаңыз арқылы ақша өткіземіз»
Кейбір хабарландыруларда жұмыс міндеті ретінде клиенттерден түскен ақшаны өз
картаңызға қабылдап, басқа шотқа аудару ұсынылады. Әр аударым үшін пайыз немесе
сыйақы төлеуге уәде береді. Мұны «қаржы операторы», «төлем менеджері» немесе
«қашықтан істейтін көмекші» қызметі деп көрсетуі мүмкін.
Шын мәнінде мұндай адам ұрланған қаражатты өткізуге пайдаланылатын дропперге
айналуы ықтимал. Қазақстанда 2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап дропперлік үшін
Қылмыстық кодекстің 232-1-бабы бойынша жауапкершілік көзделген. Жасалған әрекеттің
сипатына қарай жаза жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғуы мүмкін.
Сондықтан банк картаңызды, шотыңызды немесе мобильді банкіңізді бөгде адамның
пайдалануына бермеңіз. «Ақшаның қайдан келгенін сұрамаңыз, тек ары қарай жібересіз»
деген жұмыс – заңды жұмыс емес.
Қонаев тұрғыны бос орынды қалай тексере алады?
Алдымен жұмыс берушіден ұйымның толық заңды атауын, БСН-ын, нақты мекенжайын,
басшысының немесе жауапты қызметкерінің аты-жөнін сұрау керек. Компания туралы
мәліметті eGov порталынан атауы немесе БСН-ы бойынша тексеруге болады.
Егер хабарландыру белгілі қонақүйдің, демалыс орнының, дүкеннің немесе кәсіпорынның
атынан берілсе, хабарламадағы нөмірге ғана сенбеген жөн. Ұйымның ресми сайтынан
немесе әлеуметтік желідегі расталған парақшасынан телефон нөмірін тауып, кадр
қабылдап жатқанын тікелей сұраған дұрыс.
Бос жұмыс орындарын Enbek.kz Электрондық еңбек биржасынан және Қонаев қаласының
Мансап орталығы арқылы да іздеуге болады. Дегенмен кез келген интернет
хабарландыруын қосымша тексеру қажет.
Әңгімелесудің қайда өтетінін алдын ала біліп, мекенжайды картадан қараңыз. Кездесу
жеке пәтерде, белгісіз қоймада немесе қаладан алыс жерде белгіленсе, жалғыз бармаған
дұрыс. Жақын адамыңызға баратын жеріңізді, байланыс нөмірін және кездесу уақытын
айтып қалдырыңыз.
Жұмыс берушіден қызметтік міндетті, жұмыс кестесін, жалақы мөлшерін, сынақ мерзімін
және еңбек шартының талаптарын нақтылап сұраңыз. «Алдымен бір апта тегін істеп
көріңіз, кейін шарт жасаймыз» деген ұсынысқа келіспеген жөн. Еңбек шарты екі данада
жасалып, оған жұмыс беруші мен жұмыскер қол қояды. Оның бір данасы міндетті түрде
қызметкерде қалуы керек.
Күмәнді ұсыныстың негізгі белгілері
Мына жағдайлардың біреуі кездессе де, ұсынысты қайта тексерген дұрыс:
– міндеті түсініксіз жұмыс үшін тым жоғары жалақы уәде етіледі;
– тәжірибе, білім және кәсіби дағды мүлде сұралмайды;
– шешім қабылдауға асықтырады;
– жұмысқа кіру үшін алдын ала ақша талап етеді;
– төлемді жеке адамның картасына аударуды сұрайды;
– компанияның толық атауын, БСН-ын және мекенжайын айтпайды;
– байланыс тек мессенджер арқылы жүргізіледі;
– еңбек шартын көрсетуден бас тартады;
– банк картасының суретін, CVV-кодты немесе SMS-кодты сұрайды;
– өз картаңызбен бөтен ақшаны қабылдап, аударуды тапсырады;
– телефонға белгісіз бағдарлама орнатуға немесе күмәнді сілтемені ашуға мәжбүрлейді.
Алданып қалған жағдайда не істеу керек?
Егер ақша аударып қойған болсаңыз, уақыт жоғалтпай банкке ресми қосымша немесе
байланыс орталығы арқылы хабарласып, картаны және күмәнді операцияларды бұғаттау
қажет. Одан кейін 102 нөміріне қоңырау шалып немесе Qamqor.gov.kz порталы арқылы
полицияға өтініш берген жөн.
Хабарламаларды, телефон нөмірлерін, аударым түбіртектерін, бос орын жарияланған
парақшаның сілтемесін және барлық скриншотты сақтап қойыңыз. Олар арызды қарау
кезінде дәлел ретінде қажет болуы мүмкін.
Егер алаяққа мобильді банктің кодын немесе құпиясөзді айтып қойсаңыз, парольдерді
дереу ауыстырып, бөтен құрылғылардағы белсенді сеанстарды тоқтатыңыз. Телефонға
қашықтан басқару бағдарламасы орнатылса, интернетті өшіріп, оны жойып, банкке
хабарласыңыз.
Ал банк шотыңызды немесе картаңызды өзге адамға пайдалануға берген болсаңыз,
картаны дереу бұғаттап, жағдайды банк пен полицияға өз еркіңізбен хабарлаған дұрыс.
Жұмыс іздегенде сақтық таныту – жақсы мүмкіндіктен бас тарту емес. Керісінше, өз
еңбегіңді, қаражатыңды және жеке деректеріңді қорғау. Заңды жұмыс беруші үміткерді
асықтырмайды, жұмысқа қабылдау үшін жеке картасына ақша аудартпайды және банк
құпияларын сұрамайды. Жақсы жұмыс нақты міндеттен, ашық келісімнен және ресми
еңбек шартынан басталады.
Балауса ҚАСЫМХАН