Интернеттегі «тәжірибе қажет емес», «күніне жоғары табыс», «еркін кесте» деген
хабарландырулардың бәрі бірдей адал жұмыс ұсынбайды. Қылмыстық топтар кейде
есірткі тасымалдауды қарапайым курьерлік қызмет ретінде көрсетіп, жұмыс іздеген
азаматтарды заңсыз әрекетке тартады. Күмәнді ұсынысты қалай тануға болады
және мұндай жағдайда не істеу керек?
Жұмыс іздеген адам үшін курьерлік қызмет қолжетімді әрі түсінікті кәсіп болып көрінеді.
Арнайы білім талап етілмейді, жұмыс кестесін икемдеуге болады, ал міндеті – бір жерден
алынған затты екінші мекенжайға жеткізу. Қылмыстық топтар осы қарапайым үлгіні өз
пайдасына пайдаланады.
Алғашқы хабарламада есірткі туралы ештеңе айтылмауы мүмкін. Үміткерге «сәлемдеме
жеткізу», «қоймаға көмекші болу», «тапсырыстарды орналастыру», «тауардың орнын
суретке түсіру» немесе «қала ішінде шағын пакеттер тасу» ұсынылады. Тек әңгіме
жалғасқан кезде жұмыстың шын мәні біртіндеп ашыла бастайды.
Мұндай ұсыныстың негізгі нысанасы – тез табыс тапқысы келетін жастар, студенттер,
жұмыссыз жүрген азаматтар және қаржылық қиындыққа тап болған адамдар. Қылмысты
ұйымдастырушылар үміткердің жағдайын пайдаланып, жұмысты қауіпсіз, жасырын және
заңды қызмет ретінде көрсетуге тырысады.
Күмән тудыратын алғашқы белгілер
Заңды жұмыс беруші өз ұйымының атауын, мекенжайын, қызмет бағытын және еңбек
шарттарын жасырмайды. Үміткер кімге жұмыс істейтінін, нені тасымалдайтынын және
еңбекақыны қандай тәртіппен алатынын білуге тиіс.
Ал күмәнді ұсыныстарда жұмыс беруші өзі туралы нақты мәлімет бермейді. Әңгіме тек
мессенджер арқылы жүргізіліп, қоңырау шалудан немесе жеке кездесуден бас тартады.
Компанияның атауы, БСН-ы, кеңсесі мен жауапты қызметкері көрсетілмейді. Еңбек
шартын жасасу туралы сөз қозғалмайды.
Төмендегі белгілердің бірнешеуі қатар кездессе, ұсынысты бірден тоқтатқан жөн:
қарапайым жұмыс үшін шектен тыс жоғары табыс уәде етіледі;
еңбекақы күн сайын немесе әрбір орындалған тапсырмадан кейін төленетіні
айтылады;
төлемді электрондық әмиянға, бөтен адамның картасына немесе цифрлық активпен
аудару ұсынылады;
жұмыс беруші тек Telegram, WhatsApp немесе басқа мессенджер арқылы сөйлеседі;
ұйымның толық атауын, БСН-ын, мекенжайын және келісімшартын көрсетуден
жалтарады;
тасымалданатын заттың нақты атауын айтпай, оны «тауар», «сәлемдеме», «өнім»
немесе «тапсырыс» деп қана атайды;
пакетті ашуға, оның ішін сұрауға немесе басқа адамдарға көрсетуге тыйым салады;
сәлемдемені адамға табыстаудың орнына белгісіз жерге қалдырып, сол орынды
суретке түсіруді және орналасқан жерін жіберуді талап етеді;
хат алмасуды өшіруді, қосымша аккаунт ашуды немесе байланыс нөмірін жиі
ауыстыруды сұрайды;
жеке куәліктің көшірмесін, банк картасының деректерін немесе бет-жүз анық
көрінетін фотосуретті еңбек шарты жасалмай тұрып талап етеді;
шешім қабылдауға уақыт бермей, «орын шектеулі», «қазір бастамасаң, басқа
адамды аламыз» деп асықтырады.
Бір белгі өздігінен қылмысты дәлелдемеуі мүмкін. Бірақ жұмыс берушінің кім екені
белгісіз болып, тапсырманың мазмұны құпия сақталса және төлем көлемі орындалатын
жұмысқа сай келмесе, қауіп өте жоғары.
Заңды курьерлік қызмет қандай болады?
Қалыпты курьерлік жұмыста тауарды жөнелтуші де, қабылдаушы да белгілі болады.
Қызметкерге жұмыс тәртібі, жеткізілетін өнімнің сипаты, жауапкершілік шегі және
еңбекақы төлеу шарты түсіндіріледі. Жұмыс берушінің заңды атауы, кеңсесі, ресми
байланыс арналары мен есеп айырысу тәртібі болады.
Жұмысқа кіріспес бұрын мына сұрақтарға нақты жауап алу қажет:
- Жұмыс беруші компанияның толық атауы мен БСН-ы қандай?
- Еңбек шарты немесе қызмет көрсету шарты жасала ма?
- Қандай тауар тасымалданады?
- Жұмыс орны мен жауапты басшының байланыс деректері бар ма?
- Еңбекақы ресми түрде қалай төленеді?
Жұмыс беруші осы сұрақтарға жауап бермесе, ашуланса немесе «бізде бәрі құпия» десе,
ұсынысты қабылдамау керек. Компанияның тіркелгенін мемлекеттік дереккөздер арқылы
тексеріп, хабарландырудағы телефон мен мекенжайдың ұйымға шынымен тиесілі екеніне
көз жеткізген дұрыс.
Белгілі компанияның атауы көрсетілген күннің өзінде, хабарландыруды сол ұйым
жариялады деп бірден сенуге болмайды. Қылмыскерлер танымал жеткізу қызметтерінің,
интернет-дүкендердің немесе сауда орындарының атын пайдалануы мүмкін. Сондықтан
компанияның ресми сайтындағы байланыс нөміріне өзіңіз хабарласып, бос жұмыс
орнының бар-жоғын анықтаған жөн.
«Мен пакетте не барын білмедім» деу құтқара ма?
Қылмыстық топтар үміткерді тыныштандыру үшін «сен тек курьерсің», «пакеттің ішінде
не барын білмейсің», «барлық жауапкершілік бізде» немесе «бірінші рет ештеңе
болмайды» деп сендіруі мүмкін. Мұндай сөздердің құқықтық күші жоқ.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі есірткіні өткізу мақсатында заңсыз
иемдену, сақтау, тасымалдау, жөнелту және өткізгені үшін қылмыстық жауапкершілік
белгілейді. 2025 жылғы 3 наурыздан бастап күшіне енген өзгерістер бойынша, қылмысты
алғаш рет және ауырлататын мән-жайларсыз жасаған есірткі жасырып кетушіге мүлкін
тәркілей отырып, бес жылдан сегіз жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы
көзделген. Қылмыстық әрекетті бірнеше рет жасау жеті жылдан он екі жылға дейінгі
жазаға әкелуі мүмкін. Неғұрлым ауыр жағдайларда жаза бұдан да қатаң болады.
Әр істің нақты мән-жайын тергеу органы мен сот анықтайды. Адамның тапсырманың
шын мазмұнын білген-білмегені хат алмасу, төлемдер, берілген нұсқаулар, әрекеттердің
сипаты және өзге де дәлелдер арқылы бағаланады. Сондықтан «пакетті ашпадым» немесе
«ұйымдастырушыны танымаймын» деген сөз жауапкершілік болмайды дегенді
білдірмейді.
Курьер қылмыстық жүйенің төменгі сатысында тұрғанымен, есірткінің тұтынушыға
жетуіне тікелей жағдай жасайды. Сол себепті оны жай ғана тапсырма орындаушы ретінде
қарастыруға болмайды.
Қылмыскерлер неге алдымен сенімге кіреді?
Көп жағдайда үміткерге бірден күмәнді сәлемдеме берілмейді. Алдымен жеңіл
тапсырмалар ұсынып, ақшаны уақытында төлеуі мүмкін. Осылайша жұмыс беруші өзін
сенімді етіп көрсетеді. Кейін табысы жоғары басқа тапсырма ұсынады немесе адамның
жеке деректерін пайдаланып қысым жасайды.
Кейбір азаматтар алғашқы күмәнді белгіні байқаса да, бұрын алған ақшасын жоғалтудан
немесе жұмыс берушінің қорқытуынан сескеніп, тапсырманы жалғастыра береді. Алайда
әрбір келесі әрекет жағдайды күрделендіреді.
Сондықтан жеке куәліктің суретін, банк қосымшасына кіру кодын, карта деректерін және
жақын адамдар туралы мәліметті бейтаныс тұлғаға жіберуге болмайды. Қылмыскерлер
мұндай ақпаратты бопсалау, жалған шот ашу немесе басқа құқық бұзушылық жасау үшін
пайдалануы ықтимал.
Күмәнді ұсыныс келсе не істеу керек?
Ең алдымен хат алмасуды жалғастырып, қылмыскерді өз бетіңізше әшкерелеуге
тырыспаңыз. Ешқандай пакет алмаңыз, көрсетілген жерге бармаңыз және берілген
сілтемелер мен файлдарды ашпаңыз.
Хабарландырудың, аккаунттың, телефон нөмірінің және хат алмасудың скриншоттарын
сақтап қойған дұрыс. Егер банк шоты, электрондық әмиян, сілтеме немесе басқа дерек
жіберілсе, оны да полицияға көрсетуге болады. Бірақ дәлел жинау үшін қылмыскермен
қайта байланысудың қажеті жоқ.
Ақпаратты полицияның 102 нөміріне хабарлау керек. Сонымен қатар «102» мобильді
қосымшасы арқылы мәтін, фото және бейнематериал жіберуге болады. Өмірге немесе
денсаулыққа тікелей қауіп төнсе, 112 бірыңғай шұғыл қызметіне қоңырау шалған жөн.
Полицияға:
хабарландырудың қай сайтта немесе арнада жарияланғанын;
аккаунттың атауы мен телефон нөмірін;
қандай жұмыс ұсынылғанын;
қандай тапсырма берілгенін;
пакет немесе күмәнді заттың қай жерде болуы мүмкін екенін;
өзіңізге қысым немесе қорқыту жасалған-жасалмағанын хабарлау қажет.
Күмәнді зат немесе орама табылған жағдайда оны ашуға, ұстауға, басқа жерге апаруға
немесе қоқысқа тастауға болмайды. Айналадағы адамдарды қауіпсіз қашықтыққа жіберіп,
102 нөміріне хабарласқан дұрыс.
Егер адам пакетті алып қойған болса ше?
Егер азамат тапсырманың қылмыстық сипатын кейін түсінсе, оны орындауды дереу
тоқтатуы керек. Пакетті басқа жерге апаруға, біреуге беруге, жасыруға немесе жоюға
әрекет жасау жағдайды ауырлатуы мүмкін.
Мұндай кезде қауіпсіз жерде қалып, 102 нөміріне хабарласып, полицияның нұсқауын
орындаған жөн. Қажет болған жағдайда адвокаттың заң көмегіне жүгінуге болады. Ең
қауіпті шешім – қорыққаннан үнсіз қалып, қылмыстық тапсырмаларды жалғастыру.
Кәмелетке толмаған бала осындай ұсыныс алса, оны ата-анасынан немесе мұғалімінен
жасырмауы керек. Ересектер де баланы бірден айыптамай, алдымен оның қауіпсіздігін
қамтамасыз етіп, хат алмасуды сақтап, полицияға хабарлағаны дұрыс.
Жеңіл ақша ауыр жазаға ұрындырмауы керек
Қылмыстық ұсыныстың басты қаруы – адамның тез табысқа деген үміті. Жарнамада
жұмыс оңай, төлем жоғары, ал қауіп жоқ болып көрсетіледі. Шын мәнінде,
ұйымдастырушылар өздері тасада қалып, негізгі тәуекелді курьерге жүктейді.
Адал жұмыс адамның нақты кімге қызмет ететінін және қандай тауармен айналысатынын
жасырмайды. Егер тапсырманың мәнін түсіндіруге болмайтын болса, одан бас тартуға
толық негіз бар.
Күмән туған сәтте қойылатын ең қарапайым сұрақ: «Неліктен заңды жұмыс беруші өз
атауын, кеңсесін, келісімшартын және тасымалданатын тауарды жасыруы керек?» Бұл
сұраққа анық жауап болмаса, жоғары табыс туралы уәде қауіптің орнын толтыра алмайды.
Қылмыстық тұзақтан сақтанудың тиімді жолы – ұсынысты тексеру, жеке деректерді
бермеу, күмәнді пакетті алмау және заңсыз әрекет туралы полицияға дер кезінде хабарлау.
Балауса ҚАСЫМХАН