Жұмыс іздеген жас ең алдымен жалақыға қарайды. Бұл түсінікті. Оқу ақысы, жалдамалы пәтер, отбасы шығыны немесе қарапайым күнкөріс адамды тезірек табыс табуға итермелейді. Бірақ дәл осы асығыстықты қылмыстық топтар пайдаланады. Әлеуметтік желіде «тәжірибе қажет емес», «күніне екі-үш сағат», «табыс өте жоғары», «тек сәлемдеме қалдырасың» деген хабарландыру көзге түскенде, оны мүмкіндік деп емес, алдымен қауіп тұрғысынан бағалау керек деп ойлаймын.
Күмәнді жұмыс беруші өз компаниясының атауын, кеңсесін және нақты міндетті айтпайды. Ол тек мессенджер арқылы сөйлесіп, әңгімені басқа адамдарға айтпауға шақырады. Белгісіз қаптаманы алып, белгілі бір жерге жасыруды, суретке түсіріп, координатын жіберуді тапсыруы мүмкін. «Клад», «мекен», «тауар», «қойма» сияқты мағынасы бұлыңғыр сөздер қолданылып, төлем криптовалюта немесе бөтен адамның картасы арқылы ұсынылады. Мұндай белгілерді кездейсоқтық деп қабылдауға болмайды.
Ең қауіпті алдау – «сен тек курьерсің, ішіндегі затқа жауап бермейсің» деген сөз. Заңсыз затты тасымалдаған, жасырған немесе оны басқа адамға жеткізген тұлға өз әрекеті үшін жауап береді. Қылмыстық топтың ұйымдастырушысы алыста отырып, негізгі тәуекелді жас курьерге қалдырады. Бірнеше күндік табыс оқу, жұмыс, отбасы және болашаққа жылдар бойы әсер ететін ауыр салдарға айналуы мүмкін.
Қонаевта 2026 жылғы 15 маусымда есірткі құқық бұзушылықтарының алдын алу жөніндегі кеңестер мүшелерінің республикалық слеті өтті. Барлық өңірден келген өкілдер профилактиканы күшейту мәселесін талқылады. Сол кезеңде Алматы облысында жастарға түсіндіру және қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын үйрету шаралары ұйымдастырылды. Мұның өзі мәселені тек полицияға жүктеп қою жеткіліксіз екенін көрсетеді. Отбасы, мектеп, колледж, жұмыс беруші және ақпарат құралдары алдын алуға бірге қатысуы керек.
Жас адамға «жаман ортаға барма» деп жалпы ескерту аз. Оған жұмыс ұсынысын қалай тексеру керектігін нақты үйрету қажет. Заңды жұмыс беруші өзінің атауын немесе ЖК туралы деректерін, БСН-ын не ЖСН-ын, байланыс мекенжайын, жұмыстың нақты міндеті мен төлем тәртібін жасырмайды. Еңбек шарты немесе заңды азаматтық-құқықтық шарт ұсынылады. Ал жұмысқа кіру үшін алдын ала жарна, «кепіл ақша», бөтен карта ашу немесе жеке куәліктің екі бетін чатқа жіберу талап етілсе, ұсыныстан бас тартқан дұрыс.
Күмәнді хабарлама түскен адам өз бетімен «әшкерелеуші» болуға тырыспауы керек. Белгісіз затты ұстап көру, көрсетілген мекенжайға бару немесе чаттағы адаммен кездесуге келісу қауіпті. Хат алмасуды, аккаунт атауын, нөмірді, төлем реквизитін және сілтемені скриншотпен сақтап, 102-ге хабарлаған жөн. Қауіпсіздік үшін күмәнді адамның өзіне полицияға хабарласқаныңызды айтпай, мамандардың нұсқауын күткен дұрыс.
Ата-ананың да міндеті баланың телефонын жасырын тексерумен шектелмеуі керек. Жасөспірімнің аяқ астынан қымбат заттар алуы, түнде жиі шығуы, бөтен адамдардың банк карталарын қолдануы, өз картасын үшінші тұлғаларға беруі, түсініксіз ақша аударымдарына қатысуы немесе табысының қайдан келгенін түсіндіре алмауы назар аударуды қажет етеді. Бірақ бірден айыптау баланы тұйықтайды. Алдымен сабырлы жағдайда сөйлесіп, «бұл ақшаны қайдан алдың?» деген тергеу сұрағынан бұрын «саған біреу қысым жасап жүр ме?» деп сұрау пайдалырақ болуы мүмкін.
Оқу орындары мен жастарға жұмыс табуға көмектесетін ұйымдар бос орынды тексеру дағдысын бөлек үйретуі тиіс. Сұхбат өтетін орынды жақынына айту, компанияны ресми дереккөзден қарау, еңбек шартымен танысу және міндеті түсініксіз жұмыстан бас тарту – қарапайым, бірақ маңызды қорғаныс. Жоғары табыстың өзі заңдылықтың дәлелі емес.
Мен бұл тақырыпта ең әуелі жастардың өзін кінәламауға шақырар едім. Қылмыскерлер адамның тәжірибесіздігін, қаржылық қиындығын және сенімін әдейі пайдаланады. Бірақ алғашқы күмән пайда болған сәтте тоқтау мүмкіндігі бар. «Жоқ» деп айту, чаттан шығу және көмек сұрау – қорқақтық емес. Оңай ақша туралы бір хабарландыру бүкіл өмірдің бағытын өзгертпеуі үшін сол бір қадамды жасамау қажет.
Шолпан Қараева