Телефон шырылдағанда тұтқаның ар жағындағы адамды көрмейміз, бірақ оның даусына сеніп қалуымыз мүмкін. Ол өзін банк қызметкері, полиция өкілі, емхана маманы немесе мемлекеттік органның қызметкері деп таныстырады. Сыпайы сөйлеп, аты-жөнімізді атайды, тіпті біз күтіп жүрген қызмет туралы хабардар болып көрінеді. Меніңше, қазіргі алаяқтықтың ең қауіпті жағы да осында: қылмыскер қорқынышты кейіппен келмейді, ол көмек беруші адамның бейнесін киеді.
Алаяқ адамның білімсіздігін ғана емес, оның асығыстығын пайдаланады. «Атыңызға несие рәсімделіп жатыр», «ақшаңызды қауіпсіз шотқа көшіріңіз», «қазір кодты айтпасаңыз, шотыңыз бұғатталады» деген сөздер ойлануға уақыт бермеу үшін айтылады. Сол сәтте адамның бойында қорқыныш пайда болады, ал қорқыныш тексеруге емес, тез әрекет етуге итермелейді. Сондықтан цифрлық қауіпсіздіктің ең маңызды дағдысы – күрделі бағдарлама білу емес, бір минутқа тоқтай алу.
Мен өзім үшін қарапайым ереже белгіледім: телефон арқылы SMS-код, карта деректері, құпиясөз немесе экранды көрсету сұралса, әңгімені дереу тоқтату керек. Қоңырау шалушы қанша сенімді сөйлесе де, тұтқаны қойып, ұйымның ресми сайтындағы нөмірге өзім хабарласамын. Мессенджерде жіберілген «қызметтік куәлік» пен қоңырау түскен нөмір дәлел бола алмайды. Бүгінде суретті де, атауды да, телефон нөмірін де қолдан жасау қиын емес.
Бұл мәселе егде адамдарға ғана қатысты деген түсінік қате. Жастар ойын ішіндегі сатып алу, аккаунтты «тегін күшейту», арзан билет, жалған жұмыс немесе инвестиция ұсынысы арқылы алданып қалады. Орта жастағы адамдарға несие, салық, жеткізу және мемлекеттік қызмет атынан хабарласуы мүмкін. Яғни алаяқ әр адамның өміріндегі осал тұсты іздейді: біреу ақшасын сақтағысы келеді, біреу табысын көбейткісі келеді, енді біреу баласына көмектесуге асығады.
Қаржы пирамидасының тілі де тартымды естіледі. «Кепілді табыс», «тәуекел жоқ», «орын саны шектеулі», «досыңды шақырсаң бонус аласың» деген ұсыныстар адамның оңай пайдаға деген үмітін оятады. Бірақ заңды инвестицияда табысқа ешкім абсолютті кепілдік бермейді. Компанияның заңды атауы, БСН-ы, лицензиясы және оны реттейтін орган түсініксіз болса, ал ақша жеке адамның картасына немесе белгісіз криптоәмиянға жіберілсе, әдемі жарнамаға сенуге болмайды.
Әлеуметтік желідегі мыңдаған пікір де шындықтың кепілі емес. Пікір сатып алынады, танымал адамның бейнесі рұқсатсыз қолданылады, жалған кеңсе бір күнге жалға алынуы мүмкін. Сондықтан ақша салмас бұрын эмоцияға емес, құжатқа қарау керек. Компанияның тіркелуін, лицензиясын және қызметінің заңдылығын ресми ресурстардан тексеру – күмәншілдік емес, қаржылық сауаттылық.
Егер адам кодын айтып қойса немесе ақша аударса, ұялып уақыт жоғалтпауы керек. Бірінші қадам – банкке дереу хабарласып, карта мен қосымшаға қолжетімділікті шектеу шараларын сұрау. Одан кейін құпиясөздерді қауіпсіз құрылғыдан ауыстырып, 102-ге өтініш берген жөн. Хат алмасуды, чек пен сілтемені, аккаунт атауын және телефон нөмірін өшірмей сақтау қажет. «Өзім кінәлімін» деген ой қылмыскерге ғана тиімді.
Әр отбасында алаяқтыққа қарсы ортақ келісім болғанын қалар едім: телефон үстінде ақша аудармау, ешкімге код айтпау және шұғыл қаржылық өтінішті міндетті түрде екінші адаммен тексеру. Егде туысымызға «күдіктенсең, маған қоңырау шал» деп алдын ала айту оның жалғыз шешім қабылдауына жол бермейді. Балаларға да карта дерегі мен отбасының құпия ақпаратын ешкімге бермеуді тұрақты түсіндіру қажет.
Алаяқ асықтырады, ал қауіпсіз әрекет уақыт сұрайды. Кейде бір минуттық үзіліс адамның бір жыл бойы жинаған қаражатын сақтап қалады. Цифрлық дәуірде ең пайдалы қорғаныс – әр хабарға сену де, бәрінен қорқу да емес; тексермей әрекет етпеу.
Айнұр Сембаева