Алшынова Әсел Болатқызы,
Мәдениеттану мамандығының 2 курс докторанты,
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Аликбаева Маржан Башановна,
Филос.ғ.к.,доцент.,Ш.Есенов атындағы
Каспий технологиялар және инжинеринг университеті
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі мәдениеттану мамандығы: мәдени мұраны зерделеу, қоғамдық сананы түсіну және болашақтың мәдени бағдарын қалыптастыру
Қоғамның даму деңгейі тек экономикалық көрсеткіштермен немесе технологиялық жетістіктермен өлшенбейді. Оның шынайы келбеті мәдениетімен, тарихи жадымен, рухани құндылықтарымен және адамзат жинақтаған зияткерлік мұрасымен айқындалады. Өйткені мәдениет – адам мен қоғамды біріктіретін, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін және өркениеттің даму бағытын белгілейтін іргелі құбылыс. Осы тұрғыдан алғанда, мәдениетті ғылыми тұрғыдан зерттейтін, оның тарихи негіздері мен заманауи өзгерістерін саралайтын мәдениеттану мамандығының маңызы жыл өткен сайын артып келеді.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Философия және саясаттану факультеті құрамындағы Дінтану және мәдениеттану кафедрасы осы бағытта кәсіби білім мен ғылыми ізденісті ұштастыратын академиялық орта қалыптастырып отыр. Кафедра аясында жүзеге асырылатын «Мәдениеттану» білім беру бағдарламасы ұлттық және әлемдік мәдени үдерістерді терең түсінуге, мәдени құбылыстарды теориялық-әдіснамалық тұрғыдан талдауға және қоғамдағы рухани өзгерістерді зерделеуге бағытталған.
Мәдениеттану – қоғамды танудың ерекше тәсілі
Көпшілік мәдениеттануды өнер, әдебиет, салт-дәстүр немесе тарихи ескерткіштерді зерттеумен ғана байланыстырады. Алайда бұл ғылымның зерттеу аясы әлдеқайда кең. Мәдениеттану – адамзаттың материалдық және рухани тәжірибесін, құндылықтар жүйесін, дүниетанымдық ұстанымдарын, символдар мен мағыналар әлемін кешенді түрде қарастыратын пәнаралық ғылыми сала. Мәдениеттанушы үшін қоғамдағы кез келген құбылыс зерттеу нысаны бола алады. Ұлттық киімдегі ою-өрнектің семантикалық мағынасы, дәстүрлі отбасындағы әлеуметтік қатынастар, тіл мен мәдени жадтың байланысы, бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдық санаға ықпалы, цифрлық кеңістіктегі жаңа мәдени тәжірибелер – мұның барлығы мәдениеттанулық талдауды қажет етеді. Мамандықтың ерекшелігі де осында: студент дайын ақпаратты қабылдаумен шектелмей, құбылыстардың астарындағы тарихи, әлеуметтік, философиялық және символдық мағыналарды анықтауға үйренеді. Ол мәдениеттің сыртқы көрінісін ғана емес, оның қалыптасу себептері мен қоғам өміріндегі қызметін түсінуге ұмтылады. Оқу және ғылыми ізденіс барысында мәдениет теориясы, философия, мәдени антропология, семиотика, әлеуметтану, өркениет тарихы және заманауи мәдени зерттеулер сияқты бағыттардың өзара байланысы маңызды орын алады. Мұндай ғылыми негіз болашақ маманның сыни ойлау қабілетін, зерттеушілік дағдыларын және күрделі қоғамдық үдерістерді кешенді бағалау мүмкіндігін дамытады.
Ұлттық мәдени мұра – ғылыми зерттеудің маңызды бағыты
Қазақстанның тарихи-мәдени кеңістігі терең зерттеуді қажет ететін бай мұраға ие. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымы, әдет-ғұрпы, қолөнері, музыкасы, ауыз әдебиеті, тұрмыс мәдениеті мен рухани құндылықтары – ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктері. Бүгінгі мәдениеттанудың өзекті міндеттерінің бірі – осы мұраны тек тарихи жәдігер ретінде сақтау емес, оның қазіргі қоғамдағы мағынасы мен өміршеңдігін ғылыми тұрғыдан түсіндіру. Дәстүр мен жаңашылдықтың арақатынасы, ұлттық құндылықтардың трансформациясы, мәдени бірегейліктің қалыптасуы, жаһандану жағдайындағы ұлттық мәдениеттің орны – зерттеушілер үшін маңызды мәселелер. Мәселен, қазақтың дәстүрлі киімдерін зерттеу тек олардың пішіні мен қолданылу ерекшеліктерін сипаттаумен шектелмейді. Киім үлгілері арқылы қоғамның әлеуметтік құрылымын, адамның жас және жыныстық мәртебесін, дүниетанымын, эстетикалық талғамын және мәдени кодтарын тануға болады. Сол сияқты ұлттық музыка, зергерлік өнер, сәулет, дәстүрлі тағам мәдениеті мен ауызша тарих та халықтың тарихи жадын сақтайтын маңызды мәдени дереккөздер болып саналады.
Осы бағыттағы зерттеулер ұлттық мұраның мазмұнын жаңа ғылыми көзқарастар арқылы зерделеуге мүмкіндік береді. Бұл – мәдениеттанудың теориялық білімді ұлттық тәжірибемен байланыстыратын маңызды қыры.
Жаһандану дәуіріндегі мәдениеттанушының рөлі
XXI ғасыр мәдени өзгерістердің қарқынымен ерекшеленеді. Цифрландыру, ақпараттық технологиялардың дамуы, әлеуметтік желілердің кең таралуы, көші-қон үдерістері мен мәдениеттер арасындағы өзара ықпалдастық адамның күнделікті өміріне жаңа сипат берді. Бұрын мәдени байланыстар көбіне географиялық және тілдік шекаралармен шектелсе, бүгінгі цифрлық кеңістік әртүрлі қоғамдардың мәдени тәжірибесін бір мезетте тоғыстырып отыр. Бұл өзгерістер жаңа зерттеу сұрақтарын туындатады. Цифрлық орта ұлттық мәдениетті қалай өзгертеді? Жаһандық бұқаралық мәдениет жергілікті дәстүрлерге қандай ықпал етеді? Жас ұрпақтың мәдени талғамы мен құндылықтық бағдарлары қалай қалыптасады? Мәдени әртүрлілікті сақтай отырып, ортақ қоғамдық кеңістікті дамыту мүмкін бе? Осындай сұрақтарға жауап іздеу мәдениеттанушының кәсіби міндеттерінің бірі болып табылады. Ол мәдени құбылыстарды біржақты бағаламай, олардың пайда болу себептерін, әлеуметтік контекстін және ықтимал салдарын ғылыми тұрғыдан талдайды. Сонымен қатар мәдениетаралық коммуникация, толеранттылық, мәдени диалог, қоғамдық келісім және ұлттық бірегейлік мәселелері де қазіргі мәдениеттанулық зерттеулердің маңызды бағыттарына айналды. Көпмәдениетті қоғам жағдайында өзге мәдениетті түсіну, айырмашылықтарды құрметтеу және мәдени диалог орнату – кәсіби біліммен қатар жоғары азаматтық жауапкершілікті де талап етеді.
Ғылым мен білімнің тоғысуы – кәсіби қалыптасудың негізі
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің академиялық ортасында мәдениеттану бағыты бойынша білім алу студенттерге ғылыми ізденістің әртүрлі әдістерімен танысуға мүмкіндік береді. Теориялық білімді тәжірибелік зерттеумен ұштастыру, ғылыми әдебиеттермен жұмыс істеу, дереккөздерді саралау, мәдени құбылыстарды салыстырмалы талдау және зерттеу нәтижелерін ғылыми тілде ұсыну болашақ маманның кәсіби қалыптасуында ерекше орын алады.
Философия және саясаттану факультетінің құрамындағы Дінтану және мәдениеттану кафедрасы ғылыми-зерттеу және академиялық қызмет бағыттарын дамытып келеді. Кафедраның профессор-оқытушылар құрамы студенттердің ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға, зерттеушілік әлеуетін арттыруға және гуманитарлық ғылымдардың өзекті мәселелеріне қызығушылығын дамытуға атсалысады. Студенттік ғылыми конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер, ғылыми жобалар мен академиялық кездесулер білім алушылардың кәсіби көзқарасын кеңейтетін маңызды алаңдар болып саналады. Мұндай жұмыстар жас зерттеушілерге өз пікірін ғылыми негізде қорғауға, зерттеу нәтижелерін көпшілікке таныстыруға және академиялық пікірталас мәдениетін меңгеруге жағдай жасайды. Мәдениеттану мамандығының тағы бір маңызды ерекшелігі – оның пәнаралық сипаты. Бұл бағытта білім алған маман философиялық, тарихи, әлеуметтік және антропологиялық білімдерді өзара байланыстыра отырып, күрделі мәдени мәселелерді жан-жақты қарастыра алады.
Мәдениеттанушы – болашақтың сұранысына жауап беретін маман
Қазіргі еңбек нарығында мәдениеттанушының кәсіби мүмкіндіктері тек академиялық және ғылыми ортамен шектелмейді. Мәдениет саласындағы басқару, музей және архив қызметі, мәдени жобаларды ұйымдастыру, шығармашылық индустриялар, бұқаралық коммуникация, сараптамалық және зерттеу қызметі – осы білімді қолдануға болатын бағыттардың қатарына жатады. Сонымен бірге мәдениеттанулық білім білім беру, мәдени саясат, халықаралық мәдени байланыстар, қоғамдық және әлеуметтік жобалар салаларында да маңызды. Әсіресе мәдени мұраны сақтау, мәдени туризмді дамыту, ұлттық бренд қалыптастыру, мәдени іс-шараларды ұйымдастыру және цифрлық мәдени контентті зерттеу бағыттарында мәдениеттанушының кәсіби білімі қажет.
Дегенмен маманның бәсекеге қабілеттілігі тек дипломмен өлшенбейді. Ол үшін шет тілдерін меңгеру, академиялық жазу, цифрлық сауаттылық, аналитикалық ойлау, зерттеу жүргізу және командамен жұмыс істеу қабілеттерін қатар дамыту маңызды. Осындай дағдылар мәдениеттанушыға өзгермелі қоғамдық ортаға бейімделіп, кәсіби әлеуетін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Мәдениет – өткеннің мұрасы ғана емес, болашақтың негізі
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде мәдениеттану бағыты бойынша білім алу – мәдениетті тануға, оны ғылыми тұрғыдан зерделеуге және қоғамның рухани дамуына үлес қосуға бағытталған саналы таңдау. Бұл мамандық адамды тек белгілі бір кәсіби салаға даярлап қана қоймай, оның дүниетанымын кеңейтіп, қоғамға сыни көзқараспен қарауға және мәдени құндылықтардың маңызын терең түсінуге үйретеді.
Әл-Фарабидің ізгілікке, білімге және кемел адам идеясына негізделген философиялық мұрасы да мәдениеттану үшін маңызды дүниетанымдық бағдар болып табылады. Ұлы ойшылдың еңбектеріндегі адам, қоғам, білім және ізгілік мәселелері бүгінгі гуманитарлық ғылымдар үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, мәдениеттану мамандығының рухани-адамгершілік мазмұны университеттің әл-Фараби мұрасымен сабақтас академиялық дәстүрімен үйлеседі. Мәдениет – ұлттың тарихи жады, қоғамның рухани тірегі және болашақ ұрпаққа қалдыратын ең маңызды құндылықтарының бірі. Оны зерттеу, сақтау және жаңа заман талаптарына сай дамыту – тек мәдениет саласы мамандарының емес, тұтас қоғамның ортақ міндеті. Сондықтан мәдениеттану мамандығын таңдау – өткенді тануға, бүгінді түсінуге және болашақты ғылыми тұрғыдан пайымдауға жасалған қадам. Ал мәдениетті терең түсінетін, ұлттық құндылықтарды бағалайтын және әлемдік өркениетпен сұхбат құра алатын жас мамандар – Қазақстанның зияткерлік әрі рухани дамуының маңызды әлеуеті.