Франция мен Испаниядағы алапат орман өрттері ғалымдар сирек кездесетін табиғи құбылыс деп бағалайтын «отты бұлттың» пайда болуына әкелді. Бұл жай ғана түтін емес. Қуатты өрт белгілі бір жағдайда найзағай мен қатты жел тудырып, өзіне тән ауа райын қалыптастыра алады.
Шілде айының соңында Францияның оңтүстік-батысындағы Жиронда аймағында пирокумулонимбус деп аталатын алып бұлт байқалды. TIME мен NASA мәліметінше, мұндай құбылыс Франция аумағында алғаш рет ресми тіркеліп отыр.
«Отты бұлт» қалай пайда болады?
Орман өрті өте жоғары температурада жанған кезде жерге жақын ауа қатты қызады. Ыстық ауа түтін мен су буын жоғары қарай алып көтеріледі. Биіктеген сайын ауа салқындап, оның құрамындағы су буы қоюлана бастайды. Сөйтіп, түтін бағанының үстінде алып бұлт түзіледі.
Бұл құбылыстың бастапқы кезеңі пирокумулус деп аталады. Егер өрттің қуаты жеткілікті болып, ыстық ауа атмосфераның жоғарғы қабатына дейін жетсе, бұлт найзағайлы пирокумулонимбусқа айналады.
Сырттай қарағанда ол кәдімгі найзағайлы бұлтқа ұқсауы мүмкін. Бірақ оның негізгі қуат көзі – күн қыздырған жер емес, орманды жалмаған алапат өрт.
Неліктен ол қауіпті?
Пирокумулонимбус қатты жел мен найзағай туғыза алады. Желдің бағыты аяқ астынан өзгеріп, жалынның жаңа аумақтарға жылдам таралуына себеп болады. Найзағай орманның басқа бөліктерінде жаңа өрт ошақтарын тұтатуы мүмкін.
Күшті ауа ағыны жанған бұтақтар мен шоқтарды бірнеше шақырымға дейін ұшырады. Соның салдарынан өрт сөндірушілер бақылауға алды деп есептеген аумақта қайтадан жалын пайда болуы ықтимал.
Мұндай бұлттан жаңбыр жауған күннің өзінде, су тамшылары жерге жетпей буланып кетуі мүмкін. Оның орнына төмен қарай соққан қатты ауа ағыны өртті одан әрі өршітеді. Сондықтан мамандар бұл құбылысты өрт сөндіру кезінде кездесетін ең күрделі жағдайлардың бірі деп санайды.
NASA дерегіне сәйкес, Францияның оңтүстік-батысындағы өрт 42 мың гектардан астам аумақты шарпыған. Шілде айының соңына қарай бүкіл елде жанған жер көлемі 90 мың гектардан асқан. Мыңдаған өрт сөндіруші мен әскери қызметші тілсіз жаумен күреске жұмылдырылды.
Ғалымдар мұндай құбылыстың жиілеуін климаттың өзгеруімен байланыстырады. Reuters келтірген World Weather Attribution зерттеуінде адам әрекетінен болған климаттың жылынуы Францияның оңтүстік-батысындағы өртке қолайлы ыстық әрі құрғақ ауа райының қалыптасу ықтималдығын екі есе арттырғаны айтылған. Испанияның орталық бөлігінде мұндай жағдайдың туындау мүмкіндігі 20 есе өскен.
Бұған табиғи жағдайлардың өзара қабаттасуы да әсер еткен. Қыста мол жауын-шашын түсіп, өсімдіктер қалың өскен. Артынша келген құрғақ әрі ыстық жаз шөп пен бұталарды тез тұтанатын отынға айналдырды. Қатты жел өрттің таралуын одан әрі жылдамдатқан.
Мамандардың айтуынша, климат өзгерген сайын Еуропада «отты бұлттардың» пайда болу қаупі де арта береді. Сондықтан орман өртімен күрес жалын тұтанған сәттен емес, оған дейін басталуы керек. Құрғақ өсімдіктерді тазалау, елді мекендердің айналасында қорғаныс белдеулерін жасау және өрт қаупін спутник арқылы бақылау маңызды.
Еуропада болған бұл оқиға Қазақстан тәрізді жазы ыстық, құрғақ әрі желді елдер үшін де ескерту болуы тиіс. Өйткені үлкен өрт кейде тек орманды күйдіріп қоймай, аспанда өзінің қауіпті ауа райын да қалыптастырады.
Дереккөздер: TIME, NASA, Reuters.