Тынық мұхитының экваторлық бөлігіндегі судың жылынуы әлемнің әр аймағындағы ауа райына әсер ете бастады. Мамандар биылғы Эль-Ниньо соңғы ондаған жылдағы ең қуатты құбылыстардың біріне айналуы мүмкін екенін ескертіп отыр.
АҚШ-тың Мұхит және атмосфераны зерттеу ұлттық басқармасының мәліметінше, Эль-Ниньоның қазан-желтоқсан айларында өте күшті деңгейге жету ықтималдығы 81 пайызды құрайды. Ал оның 2027 жылдың алғашқы көктем айларына дейін сақталу мүмкіндігі 97 пайызға бағаланған.
CNN климат мамандарының болжамына сүйене отырып, биылғы құбылыстың аптап ыстық, құрғақшылық пен нөсер жауын қаупін арттыруы мүмкін екенін хабарлады. Алайда мамандар «Супер Эль-Ниньо» ресми ғылыми атау емес екенін ескертеді. Бұл тіркес аса күшті Эль-Ниньоны сипаттау үшін ақпарат құралдарында қолданылып жүр.
Эль-Ниньо қалай пайда болады?
Қалыпты жағдайда Тынық мұхитындағы жел жылы суды Азия мен Австралияға қарай ығыстырады. Ал Оңтүстік Америка жағалауына мұхиттың терең қабатындағы салқын су көтеріледі.
Эль-Ниньо кезінде осы желдер әлсіреп, мұхиттың жылы суы шығысқа қарай жылжиды. Теңіз суының температурасы көтерілгенде атмосферадағы ауа айналымы да өзгереді. Соның салдарынан бір аймақта жауын-шашын көбейсе, басқа өңірде ұзаққа созылған құрғақшылық болуы ықтимал.
Яғни Тынық мұхитындағы өзгеріс сол аумақпен ғана шектелмейді. Ол ауа ағындары арқылы мыңдаған шақырым қашықтықтағы елдердің ауа райына ықпал етеді.
Қай аймақтарға қауіп жоғары?
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның болжамынша, Тынық мұхитының орталық және шығыс бөлігінде жауын-шашын көбейеді. Ал Үндістанда, Австралияның бірқатар аумағында және Оңтүстік-Шығыс Азияда құрғақ әрі ыстық ауа райының қалыптасу ықтималдығы жоғары.
Оңтүстік Американың кейбір елдерінде нөсер жауын мен су тасқыны қаупі күшеюі мүмкін. Африканың оңтүстігі мен Сахель аймағында керісінше, жауын азайып, жайылымдар мен егістік жерлерге су жетіспеуі ықтимал.
Дегенмен, Эль-Ниньо барлық елге бірдей әсер етпейді. Оның салдары жергілікті климатқа, маусымға және мұхит пен атмосферадағы басқа өзгерістерге байланысты болады. Сондықтан бір табиғи апатты тікелей Эль-Ниньомен байланыстыру үшін арнайы ғылыми зерттеу қажет.
Азық-түлік бағасына әсер етуі мүмкін
БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы Эль-Ниньоға байланысты ауыл шаруашылығына төнетін қауіпке ерекше назар аударып отыр. Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы құрғақшылық күріш, жүгері және басқа дақылдардың өніміне әсер етуі мүмкін.
Орталық Америка, Кариб теңізі аймағы және Африканың бірқатар елінде егін мен жайылымның зардап шегу қаупі жоғары. Егер ірі өндіруші мемлекеттерде өнім азайса, оның салдары халықаралық азық-түлік нарығында сезіледі.
Бұл Қазақстан үшін де маңызды. Эль-Ниньо еліміздің әр өңіріндегі ауа райын міндетті түрде өзгертеді деп айтуға ерте. Бірақ сырттан әкелінетін күріш, жеміс-жидек, кофе, қант және өсімдік майы секілді тауарлардың әлемдік бағасына жанама әсер етуі мүмкін.
Қазақстандағы нақты ауа райы мен құрғақшылық қаупін Қазгидрометтің маусымдық және қысқа мерзімді болжамдары бойынша бағалау қажет.
Әр құбылыс өзара байланысты
Ғалымдар Эль-Ниньо мен климаттың өзгеруі екі бөлек құбылыс екенін айтады. Эль-Ниньо табиғи түрде бірнеше жыл сайын қайталанады. Ал климаттың ұзақ мерзімді жылынуы негізінен атмосферадағы парниктік газдардың көбеюімен байланысты.
Бірақ бұл екі құбылыс бір мезгілде қабаттасқанда аптап ыстық пен басқа да төтенше ауа райының зардабы күшеюі мүмкін. Сондықтан метеорологтар елдерді су қорын жоспарлауға, ауыл шаруашылығын бейімдеуге және табиғи апаттар туралы ерте ескерту жүйелерін күшейтуге шақырып отыр.
Эль-Ниньоның нақты күші алдағы айларда белгілі болады. Қазірдің өзінде оның әсері мұхиттан асып, ауыл шаруашылығы, азық-түлік қауіпсіздігі мен әлемдік экономикаға қатысты үлкен мәселеге айналып келеді.
Дереккөздер: CNN, NOAA, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым, FAO.