Кәсіпкерлік туралы сөз болғанда көбіміз бастапқы капиталды, табысты, жарнаманы
және бәсекені ойлаймыз. Алайда кәсіптің бағытын тек қаржы емес, оны басқарып
отырған адамның дүниетанымы да айқындайды. Қонаев қаласында шағын тағам
өндірісі мен жеткізу қызметін дамытып жүрген кәсіпкер Дәулет Әлімжан кітаптан
алған ойларын күнделікті жұмысында қалай қолданатынын әңгімелеп берді.
Бір кездері жалға алынған шағын асүйден бастаған оның кәсібінде бүгінде
жиырмадан астам адам жұмыс істейді. Дәулет өзінің ең маңызды шешімдеріне бизнес
тренингтерден бұрын оқыған кітаптары әсер еткенін айтады.
Дәулет Әлімжан – Қонаевтағы шағын және орта кәсіп иелерінің тәжірибелеріне сүйеніп
құрастырылған көркем кейіпкер. Сұхбат кәсіпкерлік пен кітап оқу мәдениетін
насихаттайтын көркем-публицистикалық материал ретінде әзірленді.
«Кітап сөреде емес, қабылдаған шешіміңде көрінуі керек»
– Дәулет, кәсіпкердің кітап оқуға уақыты бола ма?
– «Уақытым жоқ» деген сөзді өзім де көп айтатынмын. Кәсіп бастаған алғашқы жылдары
таңнан кешке дейін жұмыс істеп, барлығын өзім бақылауға тырыстым. Тауар
қабылдаймын, тапсырыс тексеремін, клиентпен сөйлесемін, қызметкерлердің мәселесін
шешемін. Кешке үйге шаршап келіп, ертеңгі жұмысты ойлаймын. Сол кезде көп жұмыс
істеген адам міндетті түрде жақсы нәтиже көрсетеді деп сендім.
Кейін түсінгенім – үнемі жұмыспен айналысу дұрыс бағытта келе жатқаныңды
білдірмейді. Кейде адам өте жылдам жүріп келе жатады, бірақ бағыты қате болуы мүмкін.
Кітап маған күнделікті қарбаластан бір сәт шығып, өз ісіме сырттай қарауды үйретті.
Қазір күніне кемінде жиырма-отыз минут оқуға тырысамын. Бірақ оқылған кітаптың
санын көбейтуді мақсат етпеймін. Бір кітаптан бір пайдалы ой алып, оны жұмысқа
енгізсем, соның өзі жеткілікті. Кітап сөреде емес, қабылдаған шешіміңде көрінуі керек.
- Абайдың «Қара сөздері»: кәсіп ең алдымен адамды тәрбиелейді
– Тізімді неге Абайдан бастадыңыз?
– Өйткені кәсіпкерлік туралы шетелдік кітаптарды оқымай тұрып, адамның өзін түсінуі
маңызды. Абайдың қара сөздері маған еңбек, талап, мақтан, ысырап және жауапкершілік
туралы қайта ойлануға көмектесті.
Бұрын бизнесті кеңейту жетістіктің басты өлшемі деп қабылдайтынмын. Бір нүктеміз
жұмыс істеп тұрса, екіншісін ашқым келетін. Өзгелер жаңа көлік алып, үлкен ғимарат
жалдап жатса, мен де қалып қоймауға тырысатынмын. Бір жолы нақты қажеттілік болмаса
да, несие алып, тағы бір сауда орнын ашуға дайындалдық. Есеп бойынша оның тәуекелі
көп еді. Бірақ ішкі ниетім – бизнесті дамыту емес, жұртқа өзімді көрсету болғанын кеш
түсіндім.
Абайдың ойларын қайта оқығаннан кейін сол жобаны тоқтаттым. Бұл шешім бізді артық
қарыздан сақтап қалды. Содан бері үлкен шығынның алдында өзіме: «Бұл кәсіпке
шынымен қажет пе, әлде мақтан үшін жасап жатырмын ба?» деген сұрақ қоямын.
Абай маған кәсіптің адамды байытып қана қоймай, мінезін де сынайтынын ұқтырды.
Ақша көбейгенде адамның сабыры, әділдігі мен ниеті сыналады. - Шәкәрімнің «Үш анығы»: таза табыс пен ар алдындағы есеп
– Шәкәрімнің философиялық еңбегі бизнеске қалай әсер етті?
– Бұл кітаптан кейін «табысты кәсіп» пен «адал кәсіптің» үнемі бір ұғым бола бермейтінін
ойладым. Қаржылық есепте бәрі дұрыс көрінуі мүмкін. Бірақ қызметкердің ақысын
кешіктірсең, жеткізушіге берген уәдеңді орындамасаң немесе клиенттен кемшілікті
жасырсаң, ол бизнесті табысты деу қиын.
Бір кездері тапсырыс көбейіп, өндіріс үлгермей қалды. Клиентке кешігетінімізді алдын
ала айтсақ, ол тапсырыстан бас тартуы мүмкін еді. Сонда үндемей, соңғы сәтке дейін күте
тұруға болатын. Бірақ біз жағдайды жасырмай айтып, ақшасын қайтаруды немесе басқа
мерзім ұсынуды шештік. Бірнеше тапсырыстан айырылдық. Есесіне клиенттердің көбі
адалдығымызды түсініп, кейін қайта оралды.
Осыдан кейін кәсіпорында бір қағида енгіздік: мәселені жасырып, уақыт ұтпаймыз. Қате
болса, оны ертерек мойындаймыз. Мен үшін ар алдындағы есеп кассадағы есептен кем
болмауға тиіс.
3. Әл-Фарабидің «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары»: кәсіпкер
қаладан бөлек өмір сүрмейді
– Ортағасырлық философтың еңбегінен қазіргі кәсіпкер не үйрене алады?
– Әл-Фараби қайырымды қоғамның негізі адамдардың бір-біріне көмектесуінде екенін
айтады. Мен осы ойды кәсіпкердің қала алдындағы жауапкершілігімен байланыстырдым.
Кейбір кәсіпкерлер «салық төлесем болды, қалғанына жауапты емеспін» деп ойлайды.
Бірақ біз жұмыс істейтін қаланың тазалығы, жастарының жұмыспен қамтылуы, қызмет
көрсету мәдениеті мен тұрғындардың сенімі бизнеске тікелей әсер етеді. Қала дамымай,
жеке кәсіп ұзақ уақыт өркендей алмайды.
Сондықтан бос жұмыс орны пайда болғанда, алдымен Қонаевтағы жастарға мүмкіндік
беруге тырысамыз. Тәжірибесі жоқ адамды бірден кері қайтармай, үйретуге бола ма деп
қараймыз. Өнім алғанда да сапасы сәйкес келсе, жергілікті жеткізушілермен жұмыс
істейміз.
Бұл тек қайырымдылық емес. Жергілікті кәсіпкерлер бір-бірін қолдаса, ақша қала ішінде
айналады, жұмыс орны көбейеді, қызмет сапасы жақсарады. Әл-Фараби маған бизнесті
қаладан бөлек тұрған жеке арал емес, ортақ тіршіліктің бір бөлігі ретінде қарауды үйретті.
4. Ахмет Байтұрсынұлының «Масасы»: ана тіліндегі қызмет – құрметтің белгісі
– «Маса» жинағының кәсіпке қандай қатысы бар?
– Ахмет Байтұрсынұлының шығармалары адамды оятуға, қоғамға бейжай қарамауға
үндейді. Мен бұл кітаптан тіл алдындағы жауапкершілік туралы ой түйдім.
Біздің қалада клиенттер қазақша да, орысша да сөйлейді. Бұрын әлеуметтік желідегі
хабарландыруларымыз бен өнім туралы ақпараттың көбі орыс тілінде жарияланатын.
Қазақша мәтін кейін аударылып, кейде түсініксіз болып шығатын.
Бір күні жасы үлкен кісі өнімнің құрамын қазақша түсіндіруді сұрады. Қызметкеріміз
толық жауап бере алмады. Сол сәтте ана тілінде қызмет көрсету жай ғана талап емес,
адамға деген құрмет екенін түсіндім.
Осыдан кейін мәзірді, өнім жапсырмаларын және әлеуметтік желідегі ақпаратты қазақша
сауатты дайындауға көңіл бөлдік. Қызметкерлерге клиент қай тілде сөйлесе, сол тілде
анық жауап беруге жағдай жасадық. Қазақ тілін бизнесте қолдану жасанды ұранмен емес,
күнделікті сапалы қызметпен қалыптасуы керек.
5. Стивен Ковидің «Жасампаз жандардың жеті дағдысы»: шұғыл іс пен маңызды істі
ажырату
– Бұл кітаптан алған басты сабағыңыз қандай?
– Ковидің еңбегі маған шұғыл көрінген істің бәрі маңызды бола бермейтінін көрсетті.
Бұрын телефон шырылдаса, бірден көтеремін; мессенджерге хабарлама келсе, сол сәтте
жауап беремін; қызметкер сұрақ қойса, өзім шешемін. Кешке дейін жүздеген ұсақ
шаруаны орындағанмен, кәсіптің дамуына қажет негізгі жұмыстар кейінге қала беретін.
Қазір әр аптаның басында үш маңызды міндетті белгілейміз. Мысалы, өнім сапасын
жақсарту, шығынды азайту немесе жаңа қызметкерді оқыту. Күнделікті ұсақ жұмыстар
сол міндеттерді ығыстырып шығармауы керек.
Қызметкерлерге де өз өкілеттігі аясында шешім қабылдауға мүмкіндік бердік. Бұрын бес
минутта шешілетін мәселе менің жауабымды бірнеше сағат күтуі мүмкін еді. Қазір
жауапкершілік бөлінді. Соның арқасында мен тек өрт сөндіріп жүрген басшыдан жоспар
құратын басшыға айнала бастадым.
6. Саймон Синектің «Неліктен бастаңыз» кітабы: кәсіптің мақсаты тек ақша
болмауы керек
– Кәсіптің «неліктені» дегенді қалай түсінесіз?
– Алғашында мақсатымыз қарапайым болды: өнім сатып, пайда табу. Бірақ тек ақша үшін
жұмыс істейтін ұжымды біріктіру қиын. Қызметкерге көбірек жалақы ұсынған жер
табылса, кетеді. Клиентке арзанырақ ұсыныс кездессе, соны таңдайды.
Біз өзімізге «Бұл кәсіп не үшін қажет?» деген сұрақ қойдық. Жауабымыз: Қонаев
тұрғындарына құрамы түсінікті, таза дайындалған және уақытында жеткізілетін өнім
ұсыну. Осы сөйлем шешім қабылдайтын өлшемге айналды.
Мысалы, арзан шикізат пайда мөлшерін көбейтуі мүмкін. Бірақ ол өнім сапасын
төмендетсе, біздің негізгі мақсатымызға қайшы келеді. Тапсырыс көп түскенімен,
уақытында орындай алмасақ, бәрін қабылдай бермейміз. Кейде қысқа мерзімді табыстан
бас тарту ұзақ мерзімді сенімді сақтайды.
Қызметкер жұмысқа келгенде оның міндетін ғана емес, біздің не үшін жұмыс
істейтінімізді де түсіндіреміз. Адам өз еңбегінің мағынасын білсе, жауапкершілігі
өзгереді.
7. Эрик Ристің «Үнемшіл стартап» кітабы: үлкен қаржы жұмсамай тұрып, идеяны
тексеру
– Бұл кітап қандай нақты қателіктен сақтады?
– Бірнеше жыл бұрын дұрыс тамақтануға арналған жаңа өнім желісін ашқымыз келді.
Арнайы жабдық сатып алып, үлкен орын жалдап, бірден кең көлемде бастауды
жоспарладық. Бұрынғы әдетім бойынша, алдымен барлығын мінсіз дайындап, содан кейін
ғана клиентке ұсынғым келді.
«Үнемшіл стартапты» оқығаннан кейін идеяны шағын көлемде тексеруге шешім
қабылдадық. Бар болғаны отыз тұрақты клиентке бірнеше өнім ұсынып, пікірін жинадық.
Біз сұранысқа ие болады деп ойлаған екі тағам өтпей қалды. Ал қосымша өнім ретінде
енгізген қарапайым таңғы асқа қызығушылық жоғары болды.
Егер алғашқы жоспармен бірден қымбат жабдық сатып алсақ, біраз қаражат жоғалтар
едік. Сынақ бізге клиенттің пікірін болжамнан жоғары қоюды үйретті.
Қазір жаңа өнімді бірден көп мөлшерде шығармаймыз. Алдымен аз көлемде ұсынамыз,
сұранысты өлшейміз, кемшілігін түзетеміз. Кәсіпкердің өз идеясына ғашық болғаны
жақсы, бірақ клиентке қажет емес нәрсені тек сеніммен сата алмайсың.
8. Элияху Голдраттың «Мақсат» романы: мәселе адам санында емес, жұмыс
жүйесінде болуы мүмкін
– Өндіріс туралы роман сіздің жұмысыңызды қалай өзгертті?
– Тапсырыс көбейген бір кезеңде қызметкерлеріміз үнемі кешігетін болды. Бір бөлім
жұмысты аяқтамайынша, келесі бөлім күтіп қалатын. Алғашқы ойым – тағы бірнеше адам
қабылдау және қосымша жабдық сатып алу еді.
«Мақсат» кітабынан кез келген жүйеде бүкіл жұмысты баяулататын бір тар орын
болатынын түсіндім. Біз өндірістің әр кезеңін уақытпен өлшеп көрдік. Мәселе адам
санының аздығында емес, орау кезеңінде екен. Дайын өнім тез әзірленгенімен, қаптама
мен таңбалау жұмысы бәрін тежеп тұрған.
Жаңа жұмысшы қабылдаудың орнына үстелдердің орналасуын өзгерттік, жапсырмаларды
алдын ала дайындадық және тапсырыстарды кезекке қою тәртібін реттедік. Нәтижесінде
сол құраммен көбірек тапсырыс орындай бастадық.
Бұл кітап маған мәселе пайда болғанда бірден ақша жұмсамай, алдымен жүйенің қай тұсы
ақсап тұрғанын іздеуді үйретті.
9. Морган Хаузелдің «Ақша психологиясы»: өсуден бұрын қауіпсіздік қорын
қалыптастыру
– Кәсіпкерлік үшін батылдық маңызды дейді. Қаржыда қаншалықты тәуекелге
барасыз?
– Бұрын тәуекелден қорықпау кәсіпкердің басты қасиеті деп ойлайтынмын. Қолда ақша
болса, оны бірден жаңа жобаға салуға тырысатынмын. Бос жатқан қаражат пайда
әкелмейді деп есептейтінмін.
Морган Хаузелдің кітабы қаржыдағы ең маңызды нәрселердің бірі – күтпеген жағдайға
дайын болу екенін көрсетті. Пандемия, жөндеу жұмысы, жабдықтың бұзылуы немесе
тапсырыстың азаюы алдын ала ескертпейді.
Содан кейін кәсіпорынның бірнеше айлық негізгі шығынын жаба алатын резерв жинауды
бастадық. Ол қаражат жаңа көлік алуға да, кеңсе безендіруге де жұмсалмайды. Төтенше
жағдайға арналған қор болып сақталады.
Резерв болған кезде шешімді қорқынышпен қабылдамайсың. Бір айдағы табыс төмендесе,
қызметкерді бірден қысқартуға немесе сападан үнемдеуге мәжбүр болмайсың. Бұл кітап
менің байлық туралы түсінігімді өзгертті: байлық – жұртқа көрсететін мүлік қана емес,
қиын кезеңде асығыс шешім қабылдамауға мүмкіндік беретін қор.
10. Джим Коллинздің «Жақсыдан ұлыға» кітабы: мықты кәсіп бір адамға тәуелді
болмауы керек
– Соңғы кітаптың ең үлкен әсері қандай болды?
– Кәсіптің алғашқы жылдарында барлық жұмысты өзім білетінімді мақтан көретінмін.
Мен болмасам, тапсырыс қабылданбайды, тауар алынбайды, қызметкер шешім
қабылдамайды. Өзімді кәсіптің ең қажет адамы сезіндім.
Кейін бұл артықшылық емес, үлкен қауіп екенін түсіндім. Егер кәсіп иесі бір күн жұмысқа
келмегенде бәрі тоқтап қалса, ол әлі жүйе құрмаған.
«Жақсыдан ұлыға» кітабынан кейін жұмыс тәртібін жазбаша қалыптастыра бастадық.
Тапсырысты қабылдау, өнімді тексеру, клиенттің шағымын қарау және ауысымды
тапсыру ережелері жасалды. Тәжірибелі қызметкерлерге жаңа адамдарды үйрету
жауапкершілігі берілді. Әр бөлімде шешім қабылдай алатын маман болуы керектігін
түсіндік.
Менің қазіргі мақсатым – кәсіптің ішінде ең маңызды адам болып қалу емес. Керісінше,
мен болмаған кезде де сапалы жұмыс істейтін команда қалыптастыру. Нағыз басшы өзіне
тәуелді адамдарды емес, өздігінен әрекет ете алатын мамандарды өсіруі керек.
«Кітапты аяқтау міндет емес, ойды іске асыру маңызды»
– Осы он кітапты оқыған адам табысты кәсіпкер бола ала ма?
– Жоқ. Кітап дайын табыс бермейді. Ол сенің орныңа клиентпен сөйлеспейді, өнім
өндірмейді, қарызыңды төлемейді. Бірақ кітап бұрын байқамаған мәселеңді көруге
көмектеседі.
Кейбір адамдар жылына елу кітап оқығанын айтады. Мен оған қарсы емеспін. Бірақ бір
жылда бес кітап оқып, бес пайдалы өзгеріс енгізген адам маған жақынырақ. Мысалы,
шығынды күн сайын жазу, клиенттің шағымына бір тәулік ішінде жауап беру,
қызметкермен аптасына бір рет жеке сөйлесу немесе табыстың бір бөлігін қорға жинау –
осындай қарапайым әрекеттер кәсіпті өзгертеді.
Мен кітап оқығанда маңызды ойлардың астын сызып, соңғы бетіне «Осы кітаптан кейін
не өзгертемін?» деп жазамын. Егер нақты жауап табылмаса, кітапты оқыдым деп
есептегенмен, оның пайдасын әлі көрген жоқпын.
– Қонаевтағы кәсіп бастағысы келетін жастарға қандай кеңес берер едіңіз?
– Біріншіден, тек тез байытуды уәде ететін кітаптармен шектелмеу керек. Адам, қоғам,
тарих, тіл және ар туралы еңбектерді де оқу қажет. Кәсіпкер ақшаны басқарумен қатар,
адамды түсіне білуі тиіс.
Екіншіден, кітаптағы кеңесті өз жағдайыңа бейімдеу керек. Америкадағы үлкен
компанияға арналған әдістің бәрі Қонаевтағы шағын дүкенге дәл келе бермейді. Бірақ
оның артындағы қағиданы алуға болады.
Үшіншіден, оқумен бірге әрекет ету қажет. Кәсіп бастау үшін барлық кітапты оқып бітіру
міндет емес. Шағын қадам жасап, клиентпен сөйлесіп, сұранысты тексеріп, қателіктен
қорытынды шығару керек.
Ал ең маңыздысы – кәсіпті тек ақша табатын құрал деп қарамау. Жақсы кәсіп бір отбасыға
табыс береді, бірнеше адамды жұмыспен қамтиды, жергілікті өндірушіні қолдайды және
қаладағы қызмет мәдениетін көтереді. Кітап маған осыны түсіндірді.
Он кітаптан түйілген он қағида
Дәулет Әлімжан атаған кітаптардың әрқайсысы оның кәсібіне бір қағида әкелген:
- Абай – ниетіңді тексер.
- Шәкәрім – табыстан бұрын арды ойла.
- Әл-Фараби – кәсіпті қоғамнан бөлме.
- Ахмет Байтұрсынұлы – ана тіліндегі қызметті құрметте.
- Стивен Кови – маңызды істі шұғыл шаруаның астында қалдырма.
- Саймон Синек – не істейтініңді ғана емес, не үшін істейтініңді біл.
- Эрик Рис – үлкен шығынның алдында идеяны шағын көлемде тексер.
- Элияху Голдрат – адамды кінәламай тұрып, жүйені зертте.
- Морган Хаузел – табыспен бірге қауіпсіздік қорын қалыптастыр.
- Джим Коллинз – өзіңе тәуелді жұмыс емес, жүйелі команда құр.
Бұл тізім – барлық кәсіпкер оқуға міндетті жалғыз бағдарлама емес. Дегенмен онда
қазақтың рухани мұрасы, адамгершілік мәселесі, қаржылық сауат, басқару және заманауи
кәсіп жүргізу тәсілдері тоғысады. Ең бастысы – кітаптың атауын есте сақтау емес, одан
алынған ойды күнделікті әрекетке айналдыру.
Балауса ҚАСЫМХАН