Мен Конституцияны тек заңгерлер оқитын күрделі құжат деп қабылдауға болмайды деп есептеймін. Ата Заң күнделікті өмірден алыс тұрған теория емес. Адамның қадір-қасиеті, меншік құқығы, еңбек ету, білім алу, әлеуметтік қорғау, сотқа жүгіну және мемлекеттік басқаруға қатысу секілді негізгі қатынастардың іргетасы дәл осы құжатта айқындалады.
Қазақстанның жаңа Конституциясы 2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданды және 1 шілдеден бастап күшіне енді. Ресми қорытынды бойынша дауыс беруге құқығы бар азаматтардың 73,12 пайызы референдумға қатысып, дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады. Бұл сандар маңызды, бірақ Конституцияның өміршеңдігі тек дауыс беру нәтижесімен өлшенбейді. Оның қағидалары азамат пен мемлекеттің күнделікті әрекетінде орындалғанда ғана құжаттың шынайы мағынасы ашылады.
Қонаев тұрғыны үшін Конституцияны білу нақты жағдайларда қажет. Мемлекеттік органға өтініш бергенде, жергілікті мәселе бойынша қоғамдық талқылауға қатысқанда, еңбек немесе мүлік дауын шешкенде азамат өз құқығын әлеуметтік желідегі пікірден емес, ресми құқықтық нормадан іздеуі керек. Конституция әр жағдайдың дайын жауабын бермейді, бірақ барлық заң мен мемлекеттік шешім сүйенуге тиіс негізгі қағидаларды белгілейді.
Құқықты білу тек талап қою деген сөз емес. Конституциялық мәдениет өзгенің құқығын құрметтеуді, заңды рәсімді сақтауды, дәлелсіз айып тақпауды және қоғамдық мәселені бейбіт жолмен шешуді де қамтиды. Меншікке қол сұқпау, тұрмыстық зорлыққа төзбеу, қоғамдық тәртіпті сақтау, адал еңбек ету және әлсіз адамды қорғау – осы жобада көтерілген тоғыз бағыттың бәрін біріктіретін құндылықтар.
Жаңа Конституцияны ілгерілету дегенді ұранмен немесе бір күндік жиынмен шектеуге болмайды. Оның мәні – баптарды қарапайым тілмен түсіндіру, оларды өмірлік жағдаймен байланыстыру және азаматқа қайда жүгіну керектігін көрсету. Мысалы, ата-ана білім мен бала құқығына қатысты нормаларды, кәсіпкер меншік пен экономикалық қызмет қағидаларын, қызметкер еңбек пен әлеуметтік кепілдіктерді оқудан бастай алады.
Құқықтық ақпаратты мессенджердегі суреттен, қысқартылған бейнероликтен немесе белгісіз парақшадан ғана алу қауіпті. Бір сөйлем контекстен жұлынып, құжаттың мағынасы өзгеріп кетуі мүмкін. Сондықтан Конституцияның және өзге де құқықтық актілердің қолданыстағы мәтінін «Әділет» құқықтық ақпарат жүйесі мен мемлекеттік органдардың ресми ресурстарынан тексерген жөн. Түсініксіз жағдайда кәсіби заңгерден кеңес алу дұрыс.
Бұқаралық ақпарат құралдарының да жауапкершілігі жоғары. Редакция баптарды саяси ұранға айналдырмай, ресми мәтінге сүйеніп түсіндіруі керек. «Конституцияда осылай жазылған» деген әр пікірді түпнұсқамен салыстырмай жариялау құқықтық сауаттылыққа емес, жаңсақ түсінікке әкеледі. Журналист үшін жылдамдық маңызды болғанымен, құқықтық тақырыпта дәлдік одан да маңызды.
Жергілікті деңгейде Конституцияны түсіндірудің ең пайдалы жолы – тұрғынның күнделікті сұрағына жауап беру. Қоғамдық тыңдауға қалай қатысуға болады? Мемлекеттік орган өтінішке жауап бермесе, не істеу керек? Меншік немесе еңбек құқығы бұзылса, қайда жүгінеді? Осындай нақты мысал арқылы құқықтық норма адамның өмірімен байланысады және қағаздағы ереже әрекет құралына айналады.
Конституцияны білу азаматты барлық даудан бірден қорғамайды, бірақ ол дұрыс сұрақ қоюға үйретеді. Мемлекеттік органның өкілеті қандай, менің міндетім не, шешімге шағымданудың заңды жолы бар ма деген сұрақтарға жауап іздеу құқықтық мәдениетті қалыптастырады. Өз құқығын білетін адам заңсыздыққа төзбейді, бірақ өзгенің құқығын да аяққа таптамайды.
Жаңа Конституцияны білу – бір күндік науқан емес. Мектепте, еңбек ұжымында, қоғамдық кеңесте және бұқаралық ақпарат құралында оның нормаларын өмірлік мысалдармен түсіндіру тұрақты жұмысқа айналуы керек. Ата Заңды құрметтеудің өлшемі оны жатқа айту емес; күнделікті әрекетте заңды, әділ рәсімді және адам қадір-қасиетін жоғары қою.
Шокпаров Ильяс Мырзаханович, Қонаев қаласы әкімі аппаратының заң бөлімінің басшысы