Дәрігер-нарколог ретінде ең алдымен алкогольге тәуелділік бір күнде қалыптаспайтынын айтқым келеді. Көп жағдайда адам ұзақ уақыт бойы өзін «қалаған кезде тоқтата аламын», «тек мерекеде ішемін» немесе «бәрі де осылай демалады» деп жұбатады. Бірақ ішімдік жиілеп, мөлшерді бақылау қиындаса, жұмысқа, денсаулыққа және отбасылық қарым-қатынасқа әсер ете бастаса, оны жай әдет деп қарауға болмайды.
Алғашқы белгілер әр адамда әртүрлі көрінуі мүмкін. Ішімдікті жиі іздеу, жоспарланған мөлшерден артық ішу, ішкеннен кейін болған оқиғаны ұмыту, ашушаңдық, әлсіздік, зейіннің төмендеуі, бұрынғы міндеттерге немқұрайлы қарау және «ішпесем демала алмаймын» деген ой қауіптің белгісі болуы ықтимал. Бір ғана белгі арқылы өз бетімен диагноз қоюға болмайды, бірақ бірнеше өзгеріс қайталанса, маманмен сөйлесуді кейінге қалдырмаған жөн.
Тәуелділіктің алдын алуда мәселені ұятқа айналдырмау өте маңызды. «Мінезі нашар», «жігері жетпейді», «өзі кінәлі» деген айыптау адамды көмектен алыстатады. Туыстары нақты жағдайды сабырмен айтуы керек: ішімдік салдарынан болған жанжал, жұмысқа бармау, қарыздың көбеюі, мас күйінде көлік жүргізу немесе баланың қауіпсіздігіне төнген қатер. Әңгіме адам мас кезде емес, сергек әрі салыстырмалы тыныш уақытта жүргізілгені дұрыс.
Көмек көрсету мен мәселені жасырудың айырмасы бар. Туыстың қарызын қайта-қайта жауып беру, жұмыс орнына жалған себеп айту, оның қауіпті әрекетін өзгелерден жасыру немесе балаларға болған жағдайды түсіндірмеу тәуелділіктің салдарын ұзартуы мүмкін. Қолдау дегеніміз – қауіпсіздік шекарасын нақты белгілеу, маманға бірге бару, ем жоспарын сақтауға көмектесу және адамның жауапкершілігін оның орнына көтермеу.
Жастар арасында профилактика тек тыйым салумен шектелмеуі тиіс. Жасөспірімге «ішуге болмайды» деп бір рет айту жеткіліксіз. Ата-ана оның достары, көңіл күйі, мектептегі немесе ортадағы қысым, күйзелісті қалай жеңетіні туралы тұрақты сөйлесуі керек. Спортқа, шығармашылыққа, қауіпсіз демалысқа және психологиялық көмекке қолжетімділік те қорғаныс факторы. Ішімдік кейде мәселенің өзі емес, шешілмеген күйзелісті уақытша ұмытудың амалы ретінде басталатынын ескерген жөн.
Алкоголь қоғамдық қауіпсіздікпен тікелей байланысты. Мас күйінде рөлге отыру, үйде жанжал шығару, баланы қараусыз қалдыру немесе қоғамдық орында агрессия таныту басқа адамдарға қауіп төндіреді. Егер ішімдік ішкен адам көлік басқармақ болса, кілтін бермеу және такси шақыру қажет. Зорлық немесе тікелей қатер байқалса, 102-ге хабарлаған дұрыс. Бұл «біреудің отбасына араласу» емес, ықтимал қылмыстың алдын алу.
Ем тек дәріден тұрмайды. Адамның жағдайына қарай медициналық бақылау, психотерапия, отбасымен жұмыс, оңалту және әлеуметтік бейімдеу қатар жүруі мүмкін. Ең маңыздысы – көмекке ертерек жүгіну. Мәселе асқынғанша күту емделу жолын ауырлатады. Ал маманға бару адамның міндетті түрде есепке қойылатынын немесе қоғамнан шеттетілетінін білдіреді деген қорқыныш та көмек сұрауға кедергі болмауы керек; нақты тәртіп пен мүмкіндіктерді маманның өзінен сұраған жөн.
Отбасында зорлық қаупі болса, ең алдымен жәбірленушілер мен балалардың қауіпсіздігі қорғалуы тиіс. Тәуелді адамға көмектесу оның жанында бәріне төзіп қалу деген сөз емес. Кейде уақытша бөлек болу, қауіпсіз жерге шығу және кәсіби қызметтердің көмегіне жүгіну қажет болады. Отбасы мүшелерінің өзіне де психолог қолдауы керек болуы мүмкін.
Алғашқы белгіні ерте байқау – адамды жазалау немесе масқаралау емес. Бұл оның денсаулығын, жұмысын және отбасының тыныштығын сақтап қалуға берілген мүмкіндік. Тәуелділікпен жалғыз күресу қиын, бірақ көмек бар. Адамды жалғыз қалдырмай, сонымен бірге қауіпті әрекетке шекара қоя білу – сауығуға бастайтын маңызды қадам.
Дамысбек Гүлшаш Дамысбековна, Алматы облыстық психикалық денсаулық орталығының Наркология әйелдер бөлімінің меңгерушісі, дәрігер-нарколог