Құқықтық мемлекет құру жолын таңдаған кез келген ел үшін заңға құрмет пен құқықтық сауаттылық – қоғам дамуының басты алғы шарттарының бірі. Қазіргі заманда құқықты білу тек заңгер мамандарға ғана қажет түсінік емес, ол – әрбір азаматтың күнделікті өмірімен тікелей байланысты өмірлік қажеттілік. Адам қоғамда өмір сүргендіктен, ол үнемі белгілі бір құқықтық қатынастар аясында әрекет етеді. Отбасылық қатынас, еңбек шарты, мүліктік мәміле, оқу үдерісі, медициналық қызмет алу, интернет кеңістігін пайдалану, әлеуметтік төлемдер рәсімдеу – мұның бәрі құқықпен реттелетін салалар. Осындай жағдайда құқықты білмеу кейде жай ғана назарсыздық немесе қарапайым қателік болып көрінгенімен, шын мәнінде ол үлкен қауіпке алып келуі әбден мүмкін.Құқықтық сауатсыздық – жеке адам үшін де, тұтас қоғам үшін де күрделі мәселе. Заңды білмеу ең алдымен азаматтың өз құқықтарын толық жүзеге асыра алмауына әкеледі. Өзінің қандай құқықтарға ие екенін, қандай міндеттер атқаратынын, қандай жағдайда заң көмегіне жүгіне алатынын білмеген адам түрлі әділетсіздікке, қысымға немесе алдауға жиі ұшырайды. Көп жағдайда адамдар заң талаптарын білмегендіктен еңбек қатынастарында құқықтары бұзылып жатса да үндемейді, тұтынушылық салада сапасыз қызметке тап болса да өз талабын қоя алмайды, ал кейде тіпті өзі заң бұзушылық жасап отырғанын байқамай қалады. Бұл – құқықты білмеудің қарапайым олқылық емес, нақты қауіп көзі екенін көрсететін айқын мысалдардың бірі.
Қоғамдағы құқықтық мәдениет деңгейі ең алдымен азаматтардың заңға деген көзқарасынан көрінеді. Егер адам құқықты тек жазалау құралы деп түсінсе, онда ол заңның шын мәніндегі әлеуметтік маңызын толық ұғынбайды. Ал шын мәнінде құқық – қоғамдық тәртіпті сақтаудың, әділеттілікті қамтамасыз етудің, адам еркіндігі мен қауіпсіздігін қорғаудың негізгі тетігі. Заң адамдарды шектеу үшін ғана емес, оларды қорғау үшін де қызмет етеді. Осыны түсіну – құқықтық сананың қалыптасуындағы басты қадам. Сондықтан құқықты білу дегеніміз – тек заң мәтінін жаттау емес, ол қоғамдағы өз орныңды, өз жауапкершілігіңді және өз мүмкіндіктеріңді дұрыс түсіну деген сөз.
Бүгінде жаһандану, цифрландыру және ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы құқықтық сауаттылықтың маңызын бұрынғыдан да арттыра түсті. Қазіргі адам тек дәстүрлі құқықтық қатынастармен ғана емес, жаңа цифрлық кеңістіктегі құқықтық мәселелермен де бетпе-бет келіп отыр. Әлеуметтік желідегі жазбалар, интернет-дүкендерден тауар сатып алу, электрондық келісімдер, дербес мәліметтерді қорғау, киберқауіпсіздік, онлайн алаяқтық – бұлардың барлығы құқықтық білімді қажет етеді. Өкінішке қарай, көп жағдайда азаматтар виртуалды кеңістіктегі әрекеттерінің де құқықтық салдары болатынын жете түсіне бермейді. Нәтижесінде біреулер алаяқтардың құрбанына айналса, енді біреулер өзінің заң алдындағы жауапкершілігін ескермей, құқық бұзушылыққа жол береді.
Құқықты білмеудің қауіптілігі әсіресе жастар арасында анық байқалады. Жас буын ақпарат ағынына тез бейімделгенімен, құқықтық тұрғыдан әрдайым жеткілікті деңгейде қорғалған деп айту қиын. Кейбір жастар еңбек шартын оқымай қол қояды, жалға алу келісімінің мазмұнына мән бермейді, әлеуметтік желіде заңға қайшы әрекеттерге жол береді немесе қаржылық міндеттемелердің салдарын толық түсінбей шешім қабылдайды. Мұндай жағдайларда құқықтық сауатсыздық олардың болашағына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан құқықтық тәрбиені ерте жастан бастау, мектеп пен жоғары оқу орындарында құқықтық мәдениетті жүйелі түрде қалыптастыру – уақыт талабы.
Құқықтық білімнің жетіспеуі көбінесе азаматтардың өз құқықтарын қорғай алмауынан көрінеді. Мәселен, еңбек саласында қызметкер жұмыс беруші тарапынан заңсыз қысымға ұшыраса немесе жалақы мәселесінде әділетсіздік орын алса, ол заң талаптарын білмегендіктен тиісті орындарға жүгінбей қалуы мүмкін. Сол сияқты тұтынушылық қатынастарда сапасыз тауар немесе қызмет ұсынылса, көптеген адамдар өз наразылығын заңды жолмен білдірудің тетіктерін білмейді. Бұл жерде мәселе тек құқықты білмеуде емес, оны қолдана алмауда да жатыр. Демек, құқықтық сауаттылық тек теориялық түсінікпен шектелмеуі тиіс, ол практикалық дағдымен ұштасуы қажет.Құқықты білмеу кей жағдайда адамның өзіне ғана емес, өзгелерге де зиян келтіруі мүмкін. Заң талаптарын елемеу немесе түсінбеу қоғамдық қатынастардың тұрақтылығына нұқсан келтіреді. Мысалы, жол қозғалысы ережелерін білмеу немесе оны елемеу адамның өмірі мен денсаулығына қауіп төндіреді. Отбасылық қатынастардағы құқықтық білімсіздік балалардың мүддесіне кері әсер етуі мүмкін. Қаржылық және азаматтық-құқықтық міндеттемелерді дұрыс түсінбеу мүліктік даулардың туындауына себеп болады. Осы тұрғыдан қарағанда, құқықтық сауаттылық – тек жеке бас мүддесін қорғаудың құралы емес, ол қоғамдық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың да маңызды кепілі.
Құқықтық мемлекет жағдайында әр азаматтың заңды білуі мен құрметтеуі қоғамның өркениетті даму деңгейін айқындайды. Заң үстемдігі орныққан елде азамат өз құқығын талап ете де білуі керек, сонымен бірге өз міндетін де адал орындауы қажет. Егер қоғамда адамдар тек өз құқығын айтып, бірақ заң алдындағы жауапкершілігін ескермесе, онда құқықтық тепе-теңдік бұзылады. Сол себепті құқықтық мәдениет құқық пен міндеттің өзара байланысын терең түсінуге негізделуі тиіс. Бұл – жауапты азамат қалыптастырудың негізгі шарты.Құқықтық сауатсыздықтың таралуына әсер ететін себептер де аз емес. Соның бірі – заң нормаларының күрделілігі мен құқықтық ақпараттың кейде қарапайым тілмен жеткізілмеуі. Көптеген азаматтар заң мәтіндерін түсінуді қиын санайды, ал кейбір жағдайда ресми ақпараттың қолжетімділігі де жеткіліксіз болуы мүмкін. Екінші бір себеп – адамдардың құқықтық мәселелерге тек мәселе туындаған кезде ғана назар аударуы. Яғни көпшілік құқықтың маңызын күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі ретінде емес, тек даулы жағдай туындағанда ғана сезінеді. Ал шын мәнінде құқықтық білім алдын алу сипатында болуы тиіс. Заңды кейін емес, алдын ала білген адам көптеген қатердің жолын кеседі.Осы ретте құқықтық ағартудың рөлі ерекше. Қоғамда құқықтық білімді насихаттау, заң талаптарын түсінікті тілмен жеткізу, азаматтарға кеңес беру тетіктерін кеңейту – маңызды міндеттердің бірі. Бұқаралық ақпарат құралдары, білім беру ұйымдары, мемлекеттік мекемелер, қоғамдық қорлар мен кәсіби заңгерлік қауымдастықтар құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізуі қажет. Әсіресе жастарға, студенттерге, мектеп оқушыларына, ауыл тұрғындарына, әлеуметтік тұрғыдан осал топтарға құқықтық ақпараттың қолжетімді болуын қамтамасыз ету – қоғамның ортақ мүддесі.
Жоғары оқу орындарының бұл бағыттағы орны ерекше. Университет тек кәсіби маман даярлайтын орта емес, ол құқықтық мәдениеті жоғары, белсенді азамат қалыптастыратын маңызды әлеуметтік институт. Студент жастарға құқықтық білім беру олардың болашақтағы кәсіби қызметіне ғана емес, азаматтық ұстанымына да тікелей әсер етеді. Құқықтық сауатты жас – қоғамдағы өзгерістерге бейжай қарамайтын, өз құқығын қорғай алатын, әділеттілік қағидатын бағалайтын тұлға. Сондықтан білім беру жүйесінде құқықтық мәдениет пен азаматтық жауапкершілік мәселесіне басымдық беру қажет.Құқықты білу – тек дауларды шешудің немесе жазадан қорғанудың жолы емес, ол адамның еркін өмір сүруінің, саналы таңдау жасауының және қауіпсіз болашағын қамтамасыз етуінің негізі. Заңды білетін адам өз әрекетінің салдарын алдын ала болжайды, шешім қабылдауда жауапкершілік танытады, өзгенің де құқығын құрметтейді. Мұндай тұлғалар көбейген сайын қоғамда сенім артады, тәртіп нығаяды, әділеттілік қағидаты орныға түседі. Ал құқықты білмеу, керісінше, немқұрайлылықты, бейқамдықты, қорғансыздықты және әлеуметтік тұрақсыздықты күшейтеді.
Қорыта айтқанда, құқықты білмеу – бір қарағанда қарапайым қателік сияқты көрінуі мүмкін, алайда оның салдары көбіне әлдеқайда терең әрі қауіпті болып келеді. Ол азаматтың өз мүддесін қорғай алмауына, заң бұзушылыққа ұрынуына, алаяқтықтың құрбаны болуына, тіпті қоғамдық тұрақтылыққа зиян келтіруіне себеп болуы ықтимал. Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру – бүгінгі қоғам үшін стратегиялық маңызы бар міндет. Заңды білу – артықшылық емес, қажеттілік. Өйткені құқықтық білімді азамат қана өз болашағын сенімді қалыптастырып, мемлекет дамуына саналы үлес қоса алады.
С.М.Жапаков
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
кеден, қаржы және
экологиялық құқық кафедрасының
аға оқытушысы
Қ.Бахманова
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
кеден, қаржы және экологиялық құқық
кафедрасының аға оқытушысы