Қазіргі заманда мемлекет тиімділігін бағалау тек экономикалық көрсеткіштермен немесе саяси тұрақтылықпен шектелмейді. Бүгінгі таңда «парасатты мемлекет» ұғымы алдыңғы қатарға шығып, басқару сапасының жаңа өлшеміне айналуда. Парасатты мемлекет – бұл тек заңдарға сүйенетін емес, сонымен қатар әділет, адалдық және жауапкершілік қағидаттарын басшылыққа алатын басқару үлгісі. Осы тұрғыдан алғанда, құқық пен этиканың өзара байланысы ерекше мәнге ие.
Дәстүрлі құқық теориясында заң мен мораль жеке-жеке қарастырылып келді. Алайда қазіргі қоғамда бұл екі ұғымды бір-бірінен бөліп қарау мүмкін емес. Заң – мінез-құлықтың сыртқы реттеушісі болса, этика – ішкі реттеуші. Егер заң нормалары әділет қағидатына негізделмесе, олардың тиімділігі төмендеп, қоғамда сенім дағдарысы пайда болады.
Парасатты мемлекет жағдайында заң тек формальды талаптар жиынтығы ретінде емес, қоғамдық әділеттіліктің көрінісі ретінде қабылдануы тиіс. Бұл дегеніміз – заң шығару процесінде тек құқықтық техника ғана емес, сонымен қатар этикалық өлшемдер де ескерілуі қажет. Әділетсіз заң – заң емес деген қағида дәл осы жерде өзекті бола түседі.
Мемлекеттік қызметшілердің қызметі де осы тұрғыда ерекше назар аударуды талап етеді. Құқықтық нормаларды сақтау жеткіліксіз, олардан жоғары деңгейдегі кәсіби этика мен адалдық талап етіледі. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі себептерінің бірі – заң талаптарының емес, этикалық құндылықтардың әлсіреуі. Сондықтан парасатты мемлекет қалыптастыруда құқықтық реттеу мен моральдық жауапкершілік қатар жүруі тиіс.
Қазақстан жағдайында «еститін мемлекет», «әділетті Қазақстан» идеялары осы бағыттағы маңызды қадамдар болып табылады. Бұл бастамалар мемлекеттік басқаруда ашықтықты, халықпен диалогты және жауапкершілікті арттыруға бағытталған. Дегенмен, бұл қағидаларды нақты іске асыру құқықтық механизмдермен қатар, этикалық стандарттарды нығайтуды талап етеді.
Осы үдерісте әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми қауымдастығының рөлі ерекше. Университет ғалымдары құқық пен этиканың арақатынасы, мемлекеттік басқарудың философиялық негіздері, парасаттылық ұғымының құқықтық мазмұны сияқты мәселелерді терең зерттеп келеді. Бұл зерттеулер ұлттық құқықтық саясаттың сапасын арттыруға және басқару мәдениетін жетілдіруге ықпал етуде.
Сонымен қатар, парасатты мемлекет қалыптастыру азаматтардың құқықтық және моральдық мәдениетіне де тікелей байланысты. Қоғамда заңға бағыну ғана емес, әділеттілікке ұмтылу, адалдықты құндылық ретінде қабылдау маңызды. Бұл – құқықтық мемлекеттен парасатты мемлекетке өтудің негізгі шарты.
Жаһандану жағдайында бұл мәселе одан әрі өзектене түсуде. Халықаралық стандарттар, адам құқықтары, корпоративтік басқару мәдениеті – барлығы да құқық пен этиканың үйлесімін талап етеді. Сондықтан ұлттық құқықтық жүйе тек заң нормаларын жетілдірумен шектелмей, этикалық негіздерін де нығайтуы тиіс.
Парасатты мемлекет – құқық пен этиканың үйлесімді синтезі. Заңның үстемдігі әділеттілікпен толыққанда ғана қоғамда шынайы сенім мен тұрақтылық орнайды. Сондықтан құқықтық реформалар этикалық құндылықтармен ұштасқан жағдайда ғана тиімді нәтижеге жеткізеді. Бұл – заманауи мемлекеттің дамуының стратегиялық бағыты.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ кеден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының оқытушысы Абишева Меруерт