Соңғы жылдары жастарды қолдауға бағытталған мемлекеттік бағдарламалардың саны артып келеді. Алматы облысында да бұл бағытта түрлі бастамалар жүзеге асырылуда. Ресми есептерде көрсеткіштер жоғары. Бірақ сол сандардың артында нақты нәтиже бар ма? Жастардың өзі бұл мүмкіндіктерді қалай бағалайды? Жастарға арналған мемлекеттік бағдарламалар тиімді ме? Қонаев қаласындағы нақты жағдайларға тоқталсақ.
Бағдарламалар бар, бірақ бәріне бірдей қолжетімді ме?
Бүгінде өңірде жастарға арналған негізгі бағдарламалар қатарында «Жастар практикасы», «Алғашқы жұмыс орны», «Бастау Бизнес» және түрлі гранттық жобалар бар. Сонымен қатар Жастар ресурстық орталықтары кеңес беру мен бағыт-бағдар көрсету жұмыстарын жүргізеді.
Қонаев қалалық Жастар саясаты бөлімінің қызметкері Ерлан Сәрсеновтің айтуынша, соңғы екі жылда өңірде мыңдаған жас мемлекеттік қолдау шараларына тартылған.
«Біздің басты мақсатымыз – жастарды тек қамту емес, оларды тұрақты табысқа жеткізу. Қазір бағдарламалардың тиімділігін арттыруға басымдық беріп отырмыз», – дейді ол.
Дегенмен, бұл мүмкіндіктердің бәрі бірдей барлық жасқа жетіп жатыр деу қиын.
Жұмыс тәжірибесі бар, тұрақты жұмыс бар ма?
Жұмыспен қамту орталығының маманы Айгүл Төлегенованың сөзінше, «Жастар практикасы» бағдарламасы жастар үшін маңызды алғашқы қадам.
«Көп түлек тәжірибесіз жұмыс таба алмайды. Бұл бағдарлама сол мәселені шешуге көмектеседі. Бірақ практикадан кейін бәрі бірдей жұмысқа қалып қоймайды», – дейді маман.
Ресми дерек бойынша, практикадан өткен жастардың шамамен үштен бірі ғана тұрақты жұмысқа орналасады. Қалғандары қайтадан еңбек нарығына оралады.
Дегенмен, грант алып, кәсіп бастағандар да бар екенін ескерген дұрыс.
Бағдарламалардың ішінде ең көзге көрінетін нәтиже – кәсіпкерлік бағытта.
Қонаев қаласының тұрғыны Айдос Нұрбек (24 жаста) «Бастау Бизнес» арқылы грант алып, наубайхана ашқан.
«Басында бәрі оңай көрінді. Бірақ бизнес жүргізу оңай емес екен. Қазір тұрақтанып келеміз, үш адамды жұмысқа алдым», – дейді ол.
Ал Іле ауданынан Аружан Қали (22 жаста) тігін цехын іске қосқан.
«Грант көмектесті, бірақ кейінгі кезеңде қолдау жетіспейді. Көп нәрсені өзім үйренуге тура келді», – дейді жас кәсіпкер.
Бұл мысалдар бағдарламаның мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Бірақ табысқа жету көбіне қатысушының өзіне байланысты. Толассыз еңбек етіп қана табысқа жетіп, соның нәтижесін көруге болады. Сол жолда тек алға ұмтылып, сынаққа сынбау қажет.
Жастар не дейді?
Мақала аясында Қонаев қаласы мен Алматы облысында тұратын жастар арасында шағын сауалнама жүргізілді.
«Мемлекеттік жастар бағдарламалары туралы не білесіз және қатысып көрдіңіз бе?» деген сұрағымыздың нәтижесі бойынша 6 адамның 4-еуі бағдарламалар туралы біледі, олардың 2-еуі ғана нақты қатысқан. 1-еуі нәтижеге қанағаттанған, 1-еуі «күткен нәтижеге жетпедім» деп жауап берді.
Қатыспағандардың негізгі себептеріне тоқталсақ, бірі «ақпарат жетпеді» десе, енді бірі «қалай қатысуды білмедім», ал келесі адам «сенім аз» деп қысқа қайырды.
Сырт көзге бағдарламалар жүйелі жұмыс істеп тұрғандай көрінеді. Бірақ тереңірек қарағанда бірнеше мәселе анық байқалады.
Біріншіден, ақпарат тапшылығы. Көп жастар мүмкіндіктер туралы әлеуметтік желіден немесе таныстарынан ғана біледі.
Екіншіден, формалды қатысу. Кейбір жастар үшін бұл тек уақытша табыс көзіне айналған.
Үшіншіден, тұрақты нәтиженің аздығы. Әсіресе жұмыспен қамту бағытында.
Төртіншіден, бизнесті сүйемелдеудің әлсіздігі. Грант алғаннан кейінгі қолдау жеткіліксіз.
Бесіншіден, тұрғын үй мәселесі. Бұл бағытта жастар нақты өзгерісті сезінбей отыр.
Мемлекеттік саясатта жастар толық қолдауға ие болуы тиіс. Бірақ шынайы өмірде нәтиже әрқалай.
Жастар тұрақты жұмыс күтеді – бірақ көбіне уақытша тәжірибемен шектеледі.
Кәсіп бастау мүмкіндігі беріледі – бірақ оны дамыту қиын.
Қолдау бар – бірақ оны табу мен пайдалану оңай емес.
Жастарға арналған бағдарламалар – қажетті әрі пайдалы құрал. Олар мүмкіндік береді, бағыт көрсетеді, алғашқы қадам жасауға көмектеседі.
Бірақ олардың тиімділігі автоматты түрде жүзеге аспайды. Нәтиже болу үшін жүйе тек қаржы бөліп қана қоймай, жастарды ұзақ мерзімде сүйемелдеуі керек.
Қонаевтағы жағдай бір нәрсені анық көрсетеді: жастар саясаты енді сандық көрсеткіштерден гөрі нақты нәтижеге жұмыс істеуі тиіс.
Қонаев қаласы – соңғы жылдары қарқынды дамып келе жатқан өңірлердің бірі. Халық саны өсіп, жаңа жұмыс орындары ашылып жатыр, дегенмен жастар үшін тұрақты табыс, баспана және кәсіби бағыт табу мәселесі әлі де өзекті. Осы олқылықтардың орнын толтыру үшін мемлекет түрлі бағдарламалар ұсынып отыр. Бірақ олар шынымен ұзақ мерзімді нәтиже бере ме, әлде уақытша қолдау ғана ма?
Қалада жастарға бағытталған бастамалар бірнеше бағытты қамтиды: жұмыспен қамту, кәсіпкерлік, білім және әлеуметтік бейімдеу. Ең көп қолданылатын тетіктердің қатарында тәжірибеден өтуге мүмкіндік беретін жобалар, алғашқы жұмысқа орналастыру бағдарламалары және шағын бизнеске арналған гранттар бар.
Жастар ресурстық орталығы арқылы кеңес беру, қысқа мерзімді курстар және түрлі әлеуметтік жобалар ұйымдастырылады. Ресми деректер бойынша, жыл сайын мыңдаған жас осы қызметтердің кем дегенде бір түрін пайдаланады.
Ең өзекті мәселенің бірі – тұрақты жұмыс. Жастарға арналған тәжірибелік жобалар еңбек нарығына бейімделуге көмектеседі. Университет немесе колледж бітірген түлектер бірнеше ай бойы мекемелерде жұмыс істеп, тәжірибе жинайды.
Алайда мәселе осы кезең аяқталғаннан кейін басталады. Көп жағдайда жұмыс берушілер тәжірибеден өткен жастарды тұрақты штатқа қалдыруға асықпайды. Нәтижесінде жас маман қайтадан жұмыс іздеу кезеңіне өтеді.
Бұл жерде бағдарламаның басты әлсіз тұсы көрінеді: ол алғашқы мүмкіндік береді, бірақ ұзақ мерзімді тұрақтылыққа кепілдік жоқ.
Соңғы жылдары жастар арасында кәсіпкерлікке қызығушылық артып келеді. Мемлекеттік гранттар бұл үрдісті жандандыруға ықпал етті. Қонаевта шағын кофехана, шеберхана, қызмет көрсету нүктелері сияқты жобалар пайда бола бастады.
Дегенмен, грант алу – істің тек басы. Көптеген жас кәсіпкерлер нарықты толық зерттемей, қаржыны дұрыс жоспарлай алмай қалады. Соның салдарынан кейбір жобалар бірнеше айдан кейін тоқтап қалады.
Сарапшылардың айтуынша, басты мәселе – қаржыдан бұрын білім мен сүйемелдеудің жетіспеуі. Яғни, идея бар, мүмкіндік бар, бірақ жүйелі қолдау әлсіз.
Жастар үшін ең ауыр тақырып – тұрғын үй. Қалада жеңілдетілген бағдарламалар қарастырылғанымен, олардың қамту деңгейі шектеулі. Кезекке тұру, құжат жинау, талаптарға сай келу – барлығы ұзақ уақыт алады.
Көптеген жас жалдамалы пәтерде тұруды жалғастырып келеді. Ал бұл олардың қаржылық тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, тұрғын үй мәселесі жастар саясатының ең әлсіз буыны болып отыр.
Жинақталған деректер мен пікірлер бірнеше жүйелі мәселені көрсетеді. Ақпарат барлық жасқа бірдей жетпейді, қатысу процесі кейде күрделі әрі түсініксіз. Бағдарламалар көбіне қысқа мерзімге бағытталып, кәсіп бастаған жастарға кейінгі сүйемелдеу жеткіліксіз болып отыр. Ал тұрғын үй мәселесі әлі де толық шешімін таппаған.
Мемлекеттік деңгейде жастарды қолдау тетіктері қарастырылғанымен, олардың тиімділігі әр жағдайда әрқалай көрінеді. Жастар тұрақты жұмыс күтеді, алайда көбіне уақытша тәжірибемен шектеледі. Кәсіп бастауға мүмкіндік бар, бірақ оны дамыту жолында жүйелі қолдау қажет. Қолдау шаралары бар болғанымен, оған қол жеткізу барлық жас үшін бірдей оңай емес.
Қонаев қаласындағы жағдай жастар бағдарламаларының белгілі бір деңгейде нәтиже беріп отырғанын көрсетеді. Олар мүмкіндік ұсынады, алғашқы қадам жасауға жағдай жасайды. Алайда бұл мүмкіндіктердің ұзақ мерзімді тиімділігі жүйелі сүйемелдеуге тікелей байланысты.
Басты мәселе – бағдарламалардың санында емес, олардың өміршеңдігінде. Егер қолдау тек бастау кезеңімен шектелсе, ол уақытша шешім ретінде қалып қояды. Ал жастарды тұрақты табысқа жеткізетін толыққанды жүйе қалыптасқан жағдайда ғана бұл бастамалар нақты мүмкіндікке айналады.
Көпірбай Шолпан